بازار آریا

آخرين مطالب

وابستگی به نفت و گاز مقالات اقتصادي

وابستگی به نفت و گاز
  بزرگنمايي:

بازار آریا -
ناظر اقتصاد: جهان در 5 سال گذشته دارای تحولات مهمی در ابعاد فناوری و اقتصادی بود که آثار متنوع و گسترده‌ای را درخصوص وابستگی به نفت و گاز به همراه داشته است. یکی از آثار مربوطه به وضعیت «قیمت نفت» بازگشت دارد. قیمت نفت در چند سال گذشته کاهش چشم‌گیری داشته است و چشم انداز آتی آن نیز گویای عدم افزایش قابل توجه قیمت می باشد.
وضعیت وابستگی به نفت
بدیهی است این امر وضعیت وابستگی به نفت و اقتصادی کشورهای صادر کننده نفت را تحت تاثیر قرار می دهد. از جمله عوامل مهم کاهش قیمت نفت را باید در وضعیت تقاضا و عرضه نفت جستجو کرد:
وضعیت تقاضای نفت : رشد فناوری موجب افزایش«کارایی» و کاهش در مصرف سوخت‌های فسیلی در اقتصاد کشورهای جهان شده است. از سوی دیگر، تولید انرژی‌های پاک و غیر فسیلی به سبب رشد فناوری اقتصادی‌تر گردیده‌اند. همچنین با شکل‌گیری فرایندهای جدیدی همچون افزایش تقاضا برای خودروهای برقی، زمینه‌های کاهش تقاضای سوخت های فسیلی تشدید خواهد شد. تمامی این نکات متضمن کاهش روند استفاده از سوخت‌های فسیلی است. پیش بینی کاهش نسبی رشد اقتصادی کشورهای چین و هند نسبت به دهه قبل نیز از دیگر عوامل کاهش تقاضا برای نفت می‌باشد. وضعیت عرضه نفت : رشد فناوری در سمت عرضه نفت نیز تاثیر گذار بوده است. بدین معنی که از منابع نامتعارف (گاز و نفت شیل ) انرژی قابل توجهی با قیمت‌های مناسب اقتصادی استحصال می‌شود. این امر افزایش عرضه نفت در آمریکا را در برداشته و واردات نفت آن کشور را کاهش داده است. تحولات مزبور، موجب افزایش عرضه نفت در بازارهای جهانی شده است. همچنین باید افزود که سهم انرژی پاک در سبد مصرف انرژی روبه رشد می‌باشد که این امر نیز بطور تدریجی زمینه ساز چالش در وضعیت عرضه نفت خواهد شد. در جمع بندی وضعیت تقاضا و عرضه و وابستگی به نفت ، می‌توان گفت که سال‌های آتی قیمت نفت رشد چشم‌گیری نخواهد داشت. چرا که جهان از یکسو به طرف کاهش تقاضا و از سوی دیگر، با تنوع منابع در سمت عرضه انرژی مواجهه دارد. برآوردها نشان می‌دهد در سه ماه اول سال 2016 به سبب کاهش تقاضا، مازاد عرضه جهانی نفت حدود 5/ 2 میلیون بشکه در روز بوده است. لازم بذکر است، تنش‌های سیاسی بین ایران و عربستان نیز در بی‌ثباتی بازار و قیمت نفت موثر بوده است که محتاج راه‌کارها و تدابیر دیگر می‌باشد. بنابراین دولت‌های صادر کننده نفت، دارای در آمدهای هنگفت حاصل از فروش نفت نخواهند بود و این منبع خدادادی، همان نقشی را که در گذشته داشته است، نمی تواند برای این کشورها ایفا کند.
با توجه به گزارش آژانس بین‌المللی انرژی مبنی بر وابستگی به نفت و اینکه بازارهای جهانی نفت روزانه با حدود5/ 3 میلیون بشکه ظرفیت خالی تولید نفت مواجه هستند که می‌توانند به بازار نفت وارد شوند، شرایط پیچیده‌تر می‌گردد. به‌طور مثال لیبی در حدود 500 هزار بشکه ظرفیت خالی روزانه تولید را در اختیار دارد که با بهبود شرایط سیاسی می‌تواند صادرات را افزایش بخشد. سایر کشورها همچون نیجریه، سودان، عراق و ایران نیز با ظرفیت‌های خالی تولید نفت روبه‌رو‌ هستند. همچنین باید افزود که حجم ذخایر نفتی کشورها نیز قابل توجه می باشد که در مواقع لزوم می تواند به بازار تزریق شود و از اینرو نقش بازدارنده نسبت به افزایش قیمت‌ها دارد.


تمامی نکات مذکور وابستگی به نفت ، این نکته را آشکار می‌سازد که ج.ا. ایران در حوزه صادرات نفت و گاز، نخواهد توانست با فروش هر چه بیشتر منابع فسیلی، اقتصاد کشور را متحول نماید. نفت و گاز از این پس نمی‌تواند تحول بزرگی در اقتصاد کشور به وجود آورد و یا اینکه سهم بالایی در اقتصاد ایران داشته باشد. البته این نکات، به معنی عدم وجود تقاضا برای نفت و گاز و یا عدم افزایش قیمت نفت در آینده نمی‌باشد، بلکه دلالت بر روند ایجاد محدودیت بر تقاضای نفت و همچنین افزایش قیمت محدود در سالهای آتی خواهد داشت. نتیجه این روند، لزوم اتخاذ خط مشی های نوین اقتصادی و سیاسی بعنوان موتور رشد و توسعه است.
دسته بندی کشورهای صادر کننده نفت در خصوص نحوه مواجهه با چالش موجود
همانطور که گفته شد، چشم انداز آتی، گویای شرایط دشوار رشد اقتصادی در کشورهای صادر کننده نفت و گاز درحال‌توسعه است. چرا که قیمت جهانی نفت با کاهش قابل‌توجهی روبه‌رو شده‎ است. اما برغم این وضعیت، نحوه مواجهه کشورهای صادر کننده نفت چالش قیمت نفت یکسان نمی‌باشد. بدین معنی که بعضی از آن‌ها در سال‌های قبل تدابیر مختلفی را اتخاذ کرده‌اند و از اینرو می‌توانند فعالانه‌تر با وضعیت بازار تعامل داشته باشند. اما بعضی از کشورها بدلیل ضعف‌های ساختاری و تدابیری که اتخاذ کرده‌اند، دارای رویکردهای انفعالی با تحولات محیطی هستند و شرایط دشوارتری را خواهند داشت. در ادامه مطالب به دسته بندی وضعیت کشورهای صادر کننده نفت پرداخته می‌شود. کشورهای صادرکننده نفت را به سه دسته می‎توان تقسیم کرد: (نیلی،1395).
1. دسته نخست شامل کشورهایی هستند که به موازات بهره‌مندی از صادرات نفت، اقتصاد خود را «متنوع» ساخته‌اند، نمونه بارز این دسته، امارات است. این کشور دارای رتبه هشتم جهانی در ذخایر نفتی، تولید و صادرات است. جدول ذیل وضعیت امارات را در خصوص شاخص‌های مزبور نشان می‌دهد:
جدول 1: وضعیت کشور امارات را در شاخص تولید و صادرات نفت

2010 2014
رتبه ذخایر نفتی 88
میزان تولید (میلیون بشکه در روز) 2.93.7
میزان صادرات نفت (میلیون بشکه در روز) 2.252.83
مأخذ: بانک جهانی-2015
اما برغم آنکه کشور کوچک و کم جمعیت امارات از منظر شاخص‌های سه گانه فوق دارای شرایط مناسبی می‌باشد، اقتصاد خود را متنوع ساخته است. آمار صادرات، واردات و سرانه صادرات این کشور در جدول ذیل آمده است:
جدول2: آمار صادرات، واردات و سرانه صادرات امارات(2010-2014)
2010 2014
میزان صادرات کالا و خدمات (میلیارد دلار) 225391
میزان واردات کالا و خدمات (میلیارد دلار) 207311
متوسط سرانه صادرات (دلار) 2701343033
متوسط سرانه صادرات جهان (دلار) 27273255
مأخذ: بانک جهانی-2015
همانطور که مشاهده می‌شود، متوسط سرانه صادرات این کشور، بیش از ده برابر متوسط سرانه صادرات جهان است. این امر گویای تنوع بخشی در فعالیت‌های اقتصادی امارات است. لازم بذکر است پس از شوک قیمتی نفت، این کشور نیز دچار رکود اقتصادی شد، ولی به سبب برخورداری از تنوع فعالیت‌های اقتصادی و همچنین وجود ساز و کارهای کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی، وضعیت خود را بسامان نموده است.
2. دسته دوم کشورهایی هستند که اقتصادهای وابسته به درآمدهای نفتی دارند، اما در دوره وفور درآمدهای نفتی نسبت به «ساماندهی صندوق‎های توسعه ملی» اقدام کرده‌اند. این کشورها توانسته‌اند منابع قابل توجهی را از مازاد درآمدهای نفتی انباشت نمایند و صندوق‌های پر قدرتی را بوجود آورند. عربستان و کویت در این دسته قرار می‎گیرند. جدول ذیل وضعیت ذخایر ارزی عربستان و جهش فوق العاده آنرا از سال 2005به بعدکه همراه با افزایش قیمت نفت بوده است را نشان می‌دهد:
جدول3: روند ذخایر ارزی عربستان
1990 2000 2005 2010 2014
ذخایر ارزی عربستان 11.719.6 155.0 444.7731.9
مأخذ: بانک جهانی-2015- میلیارد دلار
این کشورها نیز بر اثر شوک نفتی با رکود اقتصادی مواجه شده‎اند و دارای کسری بودجه گردیده‌اند، اما وضعیت مناسب صندوق‌های توسعه ملی کمک کار آنها برای خروج از رکود می باشد.
3. دسته سوم کشورهایی هستند که درآمدهای هنگفت نفتی سال‌های پیش را هزینه کرده و یا تعهدات فراوانی ایجاد نموده‌اند. همچنین آنها در سال‌های رونق نفتی، نسبت به افزایش واردات اقدام کرده‌اند. بدیهی است که این کشورها بیشترین آسیب را از شوک قیمتی نفت داشته اند. ونزوئلا، ایران و روسیه در این دسته قرار دارند. ‌ علاوه بر رکود، بحران اقتصادی را نیز تجربه کرده‎ و دارای افزایش شدید نرخ تورم و بیکاری شده است. آمار نرخ تورم ونزوئلا در جدول زیر نمایش داده شده است:
جدول 4: نرخ تورم ونزوئلا
نرخ تورم (درصد) 2000 2005 2010 2014
16.215.9 28.2 62.1
مأخذ: بانک جهانی-2015
برغم آنکه ج.ا.ایران در دسته‌بندی‌های سه گانه مذکور، در دسته سوم قرار دارد و در دوره رکود اقتصادی بسر می‌برد، برای مقابله با چالش کاهش قیمت نفت که موجب تجهیز محدود منابع برای نیل به اهداف توسعه در قالب سند چشم انداز (1404) می‌شود، باید تدابیر و راهکارهای مختلفی را مد نظر قرار دهد. در ادامه مطالب به رئوس برخی از تدابیر اشاره می‌گردد:
1. تحولات فناوری در دهه گذشته بسیاری از کسب و کارهای رقابتی را دگرگون ساخته است و این روند در دهه آتی نیز با شدت هرچه بیشتر جریان خواهد داشت. برغم آنکه نمی‌توان امید فراوانی به نقش منابع نفتی برای تامین درآمد (همچون سال‌های 91-1983) داشت، اما برای بهره‌گیری از فرصت‌های موجود در بازار نفت، کماکان باید تلاش‌های گسترده‌ای را در جهت افزایش تولید و صادرات بعمل آورد. بموازات وضعیت مزبور در جهت حل تنش‌های منطقه ای نیز باید اقدامات اساسی را معمول داشت.
2. ج.ا.ایران دارای اقتصاد بزرگی است. حجم تولید ناخالص داخلی به قیمت اسمی و برابری خرید در سال 2014 بترتیب بالغ بر 425 و 1352 میلیارد دلار بوده که بترتیب رتبه های 28 و 18 در میان کشورهای جهان را دارا می‌باشد. بزرگی حجم اقتصاد ملی موجب ایجاد فرصت و همچنین انعطاف نسبی در جایگزینی منابع درآمدی دولت از نفت به سایر حوزه‌ها همچون مالیات است. جدول ذیل روند کاهش سهم در آمدهای نفتی و افزایش سهم در آمدهای مالیاتی را در کل در آمدهای دولت را نشان می‌دهد:
سال کل درآمدها (میلیارد ریال) درآمد نفت
(میلیارد ریال)
درآمد مالیاتی (میلیارد ریال) سهم درآمدهای نفتی از کل سهم درآمدهای مالیاتی از کل
1380 125480719574178657%33%
1385 41392818188115162144%37%
1390 111437956827735945251%32%
1391 99672542552739516743%40%
1392 132945160940094425046%37%
1393 160650162883770965239%44%
11ماهه 1394 1401249503943653434%36%47
مأخذ: بانک مرکزی ج.ا. ایران
همانطور که مشاهده می‌شود، سهم نفت در درآمدهای دولت کاهش و سهم مالیات افزایش یافته است. لازم بذکر است که سهم نفت در درآمدهای دولت در سال 1395، حدود 25 درصد بوده است. اما رکود اقتصادی یکی از عوامل بازدارنده برای نیل به این هدف مهم است و حتی موجب افزایش فشار به سایر حوزه‌ها شده است. لذا یکی از تدابیر مهمی که باید مد نظر قرار گیرد، افزایش بهره‌وری در بنگاه‌های تولیدی و خدماتی برای افزایش در آمد آنهاست. بدیهی است که این امر به گشایش‌های مختلف اقتصادی منجر خواهد شد و زمینه ساز افزایش در آمد دولت از«مالیات» می‌گردد و زمینه برای اصلاح ساختاری در منابع در آمدی دولت فراهم می‌شود.


نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield

ساير مطالب

بازداشت 105نفر به دلیل انتشار محتوای غیراخلاقی

توهم توطئه کارشناس سیما درباره واکسن وارداتی

یک نماینده: منافع ایران در خزر تضمین شده است

کشف مقادیری مواد قابل انفجار در بندر بیروت

واشنگتن: رفتار ایران در خلیج‌فارس را محدود کردیم

رونمایی از لباس عفاف و حجاب زنان در ادارات

رسایی: کرونا برای روحانی نعمت بود!

خرازی: به هرگونه تجاوز آمریکا پاسخ قاطع می‌دهیم

10 پیشنهاد برای توزیع واکسن آنفلوآنزا

ترامپ: جایگزین قاضی دیوان عالی فورا معرفی شود

مرزهای 4گانه با عراق بسته است؛ مراجعه نکنید

سرکرده جدید داعش، خبرچینِ آمریکا بود

برنامه سخنرانی روحانی در سازمان ملل اعلام شد

دسترسی به خیابان شبنم با تخریب دیوارهای کوچه های صبا

علت رکود در بازار مسکن مشخص شد

امکان استعلام آنلاین وضعیت اعتباری صادرکننده چک فراهم شد

خودرو باز هم گران می ‌شود؟

پیش‌بینی قیمت جهانی طلا در هفته جاری

اشک پیاز برای کشاورزان

سهم 25 درصدی ایران از اکتشافات نفت و گاز جهان در سال 2019

پشت پرده گرانی کره

دلار و سکه کاهشی شدند

آژانس درخواست دیگری برای بازرسی از ایران ندارد

سهم 25 درصدی ایران از اکتشافات نفتی جهان در 2019 با وجود تحریم‌ها

معاون اشتغال وزارت کار از دو واحد تولیدی استان تهران بازدید کرد

تقدیر نماینده ولی فقیه در لرستان از کمک شریعتمداری به سیل زدگان استان

تعداد بازداشتی‌های شهرداری بوشهر به 18نفر رسید

جشنواره فیلم رُم با یک انیمیشن افتتاح می شود

تصویر ناسا از «سحابی چشم خدا»

شرط برگزاری کلاس‌های درس حضوری

از هر 1500نفر در ژاپن 1نفر بالای 100ساله است

نبویان: برجام و پروتکل الحاقی باید متوقف شود

پلیس: پیامک‌های کشف حجاب بی‌دلیل ارسال نشد

مدت سربازی در مناطق محروم کم می‌شود؟

روحانی یک قانون مرتبط با بورس را ابلاغ کرد

واکنش جو بایدن به مرگ قاضی گینسبرگ

105 نفر در قم بازداشت شدند

مینو محرز: بعد از سفر و عزاداری، مبتلایان زیاد شد

ادعای عجیب کارشناس سیما درباره واکسن‌ وارداتی

آلبرایت رویدادهای اخیر آمریکا را به جهنم تشبیه کرد

بازگشایی پتروشیمی‌ها، باعث ریزش شاخص شد

با یک دلار در کشورهای مختلف دنیا چه می‌توان کرد؟

اجرای خط‌کشی محوری در قلب پایتخت

اهدای 900 ماسک به بیمارستان های منطقه 7

ایران در شرایطی نابرابر در جایگاه نخست اکتشاف نفت و گاز دنیا قرار گرفت

رشد 13 درصدی صادرات کالاهای غیرنفتی در آذربایجان شرقی

خبر جدید از بازگشایی نماد شستا

به جای نفت چه کالاهایی را صادر کنیم؟

هزینه خوراک خانوار حداقل ماهی 2 میلیون

بزرگترین مانع سرمایه‌گذاری تولیدی در ایران چیست؟