بازار آریا

آخرين مطالب

برنامه‌ریزی در دوره پهلوی دوم چگونه صورت گرفت

توسعه صنعتی با رویکرد به آلمان اقتصاد ايران

توسعه صنعتی با رویکرد به آلمان
  بزرگنمايي:

بازار آریا - از فعالیت‌های تاثیرگذار دولت در زمینه صنعتی‌سازی کشور، توام‌کردن وزارت صنایع با وزارت بازرگانی و اداره گمرکات بود (1341ش/ 1962م). وزارت بازرگانی درصدد بود بازرگانی کشور را توسعه دهد، وزارت صنایع می‌خواست صنایع داخل کشور را گسترش دهد و اداره کل گمرکات نیز می‌خواست تا حد امکان از کالاهای وارداتی به ایران، حق گمرک بگیرد تا درآمد دستگاه خود را افزایش دهد. این سه فعالیت دولتی با هم متضاد بودند و کار آن‌گونه‌که باید پیشرفت نمی‌کرد. اولین هدف وزارت صنایع، توسعه صنایع داخلی بود و مسوولان این وزارتخانه اطلاع داشتند که سرمایه نزد بازرگانان است و تصمیم گرفتند که صنایع را از راه آنان گسترش دهند.
گسترش صنایع داخلی به معنای رکود بازار واردات بود؛ پس باید این دو فعالیت با یکدیگر توام می‌شدند و تلاش مسوولان وزارت صنایع در این راستا قرار گرفت تا با تشویق بازرگانان که واردکنندگان کالاهای مصرفی بودند، آنها را از فروشندگان کالاهای ضروری به تولیدکنندگان این کالاها تبدیل کنند. انجام این کار به‌راحتی امکان‌پذیر نبود چون بازرگانان از وضع تولید و نیز کیفیت نهایی کالاهای تولیدشده در مقایسه با کالاهای وارداتی نگران بودند و این یکی از عوامل مهم تردید این طیف برای ورود به جمع تولیدکنندگان بود. برای تشویق بازرگانان به تولید، وزارت صنایع سازمانی شبیه ایجاد کرد که همان سازمان مدیریت صنعتی بود. وظیفه این سازمان، نظارت بر کیفیت محصولات و هدایت تولیدکنندگان برای بهبود کیفیت تولیدات آنها بود. ازطرف‌دیگر، این وزارتخانه با وضع عوارض گمرکی بر کالاهای مشابه، سعی کرد مانع از آسیب بازار تولیدات داخلی شود (سعیدی، 1393: 130و131).
در برنامه‌ها و بودجه‌های سالانه دولت، توسعه صنعتی همواره در درجه اول اهمیت قرار داشت. دولت در پیوند با بورژوازی صنعتی، مهم‌ترین هدف خود را گسترش صنایع می‌دانست و مقبول‌ترین راهبرد صنعتی را راهبرد «جایگزینی واردات» و حتی در برخی مواقع «استراتژی صنایع سنگین» اعلام می‌کرد. برنامه‌های عمرانی سوم و چهارم و پنجم نیز بر محور سیاست جایگزینی واردات با تاکید بر بخش صنعت استوار بودند. هدف اصلی برنامه سوم (1342 تا 1347ش/ 1962 تا 1968م) صنعتی‌کردن سریع کشور در زمینه صنایع جانشین واردات بود. بر اثر اجرای این برنامه، سرمایه‌گذاری در بخش عمومی رشد فراوانی کرد که به‌طور عمده متوجه زیربنای اقتصادی و صنایع سنگین ازجمله ذوب فولاد و دیگر فلزات، پتروشیمی و ماشین‌آلات بود. هدف بلندپروازانه حکومت از سرمایه‌گذاری چشمگیر در بخش صنعت، از یک‌سو تولید کالاهای مصرفی ضروری بازار داخلی مانند پوشاک، نوشابه، رادیو، تلفن و خودرو و از سوی ‌دیگر، تشویق و رشد صنایع مادر و واسطه‌ای به‌ویژه نفت، گاز، فولاد، ماشین‌سازی و پتروشیمی بود (گازیورسکی، 1371: 282).
سرمایه‌گذاری و دخالت دولت در امور صنعتی به دو روش انجام می‌شد:
الف. دخالت مستقیم دولت که سهم بزرگی در سرمایه‌گذاری داشت؛ حکومت از سال 1344 تا 1354ش/ 1965 تا 1975م، با 5/ 66 درصد از سرمایه‌گذاری ناخالص ملی در بخش صنعت و معدن نقش مهمی داشت. در این دوره، کمتر رشته صنعتی در ایران بود که دولت در آن دخالت مستقیم نداشته باشد و این به‌ویژه از این نظر اهمیت داشت که در تمام بخش‌های یادشده، دولت پیشگام و کنترل‌کننده فعال و موثر سرمایه‌گذاری‌ها بود.
ب. دخالت غیرمستقیم با اعمال راهبرد جایگزینی واردات که نیازمند دخالت مستمر و غیرمستمر دولت از نظر توسعه صنعتی بود و گرفتن مجوز، نظارت‌های مالی، نظارت بر گسترش صنایع، انضباط مالی و اقتصادی بخش‌خصوصی و کنترل قیمت‌های این بخش را شامل می‌شد. دولت از طریق نهادهای اقتصادی دولتی، به‌ویژه بانک‌های تخصصی توسعه، کنترل کامل بخش‌خصوصی را بر عهده گرفت. طی برنامه سوم (1342 تا 1347ش/ 1962 تا 1968م)، بانک‌های تخصصی توسعه حدود 55 درصد سرمایه‌گذاری در بخش‌خصوصی داخلی را تامین کردند و 1/ 8 و 6/ 2 درصد از اعتبارات تامین‌شده این بانک‌ها را به‌ترتیب دولت و منابع خارجی برآورده می‌کردند (گازیورسکی، 1371: 292و293).
با تاسیس سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران در سال 1346ش/ 1967م، وظیفه تاسیس صنایع سنگین به این سازمان محول شد. این سازمان نیز در سال‌های نخستین فعالیت خود، قراردادهای بسیاری با شرکت‌های مختلف برای خرید صنایع سنگین بست؛ نمونه‌های زیر ازجمله کارخانه‌های خریداری‌شده در این زمان هستند:
الف. کارخانه تراکتورسازی تبریز با همکاری کشور رومانی، پس از راه‌اندازی این کارخانه در سال 1347ش/ 1968م به‌علت کیفیت نامرغوب تولیدات آن، سازمان گسترش قرارداد جدیدی را با کارخانه‌ای انگلیسی منعقد کرد.
ب. کارخانه ماشین‌سازی اراک با همکاری اتحاد جماهیر شوروی (1347ش/ 1968م)؛
ج. کارخانه ماشین‌سازی تبریز با همکاری چکسلواکی (1348ش/ 1969م)؛
د) کارخانه آلومینیوم‌سازی ایران با همکاری ایالات‌متحده آمریکا (1348ش/ 1969م) (سعیدی، 1393: 174و175).
سرعت شتاب‌گرفتن توسعه صنعتی در تعداد واحدهای بزرگی منعکس می‌شد که در اطراف شهرها به وجود می‌آمدند. در سال 1335ش/ 1956م، ایران فقط 694 واحد صنعتی داشت؛ تعداد این واحدها در سال 1345ش/ 1966م به 2 هزار و661 واحد و در سال 1351ش/ 1972م، به 5 هزار و 651 واحد رسید و میانگین رشد آن 44 درصد در سال بود. این رقم با میانگین رشد سالانه بخش کشاورزی در مدت مشابه درخور مقایسه نیست؛ در این دوره، رشد بخش کشاورزی به‌شدت عقب افتاد و از 30 درصد به 16 درصد رسید (هیگام، 1358: 50). به‌نظر می‌رسد میل شدید حاکمیت، یعنی دربار و دولت‌های مختلف، به صنعتی‌سازی سریع سبب تمرکز در این بخش و شتابزدگی در این فعالیت‌ها موجب کم‌توجهی به بخش کشاورزی شد. ایران در این سال‌ها حجم درخورتوجهی سرمایه انباشته‌شده داشت که حاصل فروش نفت بود و ترجیح می‌داد به‌جای تحمل دردسرهای طولانی برای اصلاح روش‌های سنتی کشاورزی، مواد غذایی لازم برای مصرف داخلی را از راه واردات تامین کند. این مساله، بخش کشاورزی ایران، یکی از زیرساخت‌های راهبردی کشور، را ضعیف کرد و موجب شد که جمعیت روستایی کشور از جامعه شهری درحال دگردیسی به علت ورود نهادهای صنعتی مدرن، فاصله بگیرد که این به معنای ایجاد شکاف میان طبقات مختلف اجتماعی بود.
به‌طور کلی، ملاحظات سیاسی بر فرآیند سیاست‌گذاری اقتصادی و رویاهای بلندپروازانه حکومت و به‌ویژه محمدرضا پهلوی در برنامه‌های اقتصادی، به تصمیم‌گیری‌هایی منجر شد که اقتصاد کشور ظرفیت آنها را نداشت. دولت ایران تحت‌نفوذ مستقیم دربار چنان بر همه امور مسلط بود که کمترین برخورد انتقادی با سیاست‌های اقتصادی امکان‌پذیر نبود (عباسی، 1388: 187و188).
رقابت‌های بین‌المللی پس از جنگ‌ جهانی‌ دوم از عواملی بودند که به ورود صنایع به ایران کمک کردند؛ برای مثال، رقابت میان آلمان غربی و شرقی موقعیت بسیار مناسبی برای دولت ایران فراهم آورد تا به شرکای بازرگانی غربی خود فشار آورد و آنها را تهدید کند که اگر با ایران همکاری نکنند، به کشورهای بلوک شرق روی خواهد آورد. مهم‌ترین این اقدامات خرید کارخانه ذوب‌آهن اصفهان از شوروی بود (متین، 1384: 39و40؛ به نقل از الیوربست). گفتنی است که کارخانه ذوب‌آهن از شوروی خریداری شد اما فناوری آن متعلق به آلمان شرقی بود. پیش از این قرار بود که بارتولد باتیس (Bartold Babtis)، مدیر کارخانه کروپ آلمان غربی، برای امضای قرارداد فروش کارخانه ذوب‌آهن اصفهان به ایران سفر کند اما به علت نامعلومی در آخرین لحظات، سفر خود را لغو کرد (هوشنگ‌مهدوی، 1377: 420و421).
ایالات‌متحده هم تلاش می‌کرد که از نظر اقتصادی خود را به ایران نزدیک کند و این جریان را از سال‌های اولیه حکومت محمدرضا پهلوی شروع کرده بود. در آن دوران، آرتور میلیسپو (Arthur Milspaugh) به‌عنوان مستشار وارد ایران شده بود تا اوضاع اقتصاد آشفته ایران را سامان دهد. مساله‌ای که محقق نشد و بی‌نتیجه ماند (ذوقی، 1376: 170و171). در سال‌های دهه چهل شمسی/ شصت میلادی، ایالات‌متحده آمریکا موفق شد که آرام‌آرام به ایران نزدیک شود و پس از ترور کندی در سال 1342ش/ 1963م، امکان فروش صنایع نظامی به ارزش 200 میلیون دلار به ایران برای این کشور فراهم شد (علم، 1371: 33). به‌این‌ترتیب ایالات‌متحده آمریکا موفق شد که در زمینه فروش صنایع، آرام‌آرام جای آلمان غربی را در ایران بگیرد. نباید فراموش کرد که آلمان غربی تا سال 1352ش/ 1974م، همچنان نخستین شریک اقتصادی ایران بود و پس از این سال، آمریکا جای این کشور را در صحنه اقتصادی ایران گرفت (هوشنگ‌مهدوی، 1377: 421و422). این مساله به‌طور دقیق با سیاست‌های اقتصادی آمریکا در زمینه کسب منابع نفتی در خاورمیانه هم‌‌راستا بود (میلیسپو، 1370: 309).
از مقاله سیاست‌های اقتصادی حکومت پهلوی ‌دوم در زمینه صنعت با تاکید بر روابط ایران و آلمان از 1340تا1357ش/ به قلم علی وشمه، سهیلا ترابی‌فارسانی و ناصر جدیدی


نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield

ساير مطالب

ظریف: «معامله قرن» کابوسی برای منطقه و دنیا است

تاثیر تعداد فرزند در مرگ و میر والدین

محمود احمدی‌نژاد در سینما +عکس

حجاب خانم بازیگر در حرم امام رضا (ع) +عکس

کیف‌دستی جنجالی همسر دیوید بکام +عکس

خیر مدرسه‌ساز کلاهبردار از آب درآمد

مرخصی زایمان آقای وزیر جنجالی شد +عکس

شناسنامه شهید «حاج قاسم سلیمانی» +عکس

واکنش سازمان ملل به «معامله قرن»

مراسم عزاداری شب شهادت حضرت فاطمه‌زهرا با حضور رهبر انقلاب

واکنش رسمی ایران به معامله قرن

آخرین جزییات از وضعیت سلامت استاد شجریان

پاداش 1000 دلاری برای استقلالی‌ها

محمود عباس از دریافت متن «معامله قرن» خودداری کرد

ترورهای مرموز در عراق ادامه دارد

تاثیر محبوب‌ترین نوشیدنی دنیا روی سلامت

زشت‌ترین لباس ملانیا ترامپ +عکس

علی پروین و همسرش +عکس

چرا باید شلغم بخوریم؟

ظاهر متفاوت بازیگر قدیمی +عکس

سلفی خوش و خرم بازیگران دل +عکس

تلاش یک فوتبالیست برای آزادی تتلو! +عکس

جنجال استفاده از مانکن زنده در فروشگاه‌های تهران +عکس

رویا تیموریان و 2دخترش +عکس

بررسی پرونده رشوه 6میلیون دلاری به مدیران وزارت نفت عراق

علت زلزله شیراز چه بود؟

آخرین تصمیم‌گیری درباره حج عمره

کمک معیشتی بهمن ماه واریز شد

رشد 0.2درصدی تورم دهک‌ها در دی ماه/ تورم 54درصدی مواد خوراکی

زیر و بم رای نمایندگان مجلس درباره یک سازمان دولتی

آخرین قیمت‌ها در بازار میوه و تره بار زمستانی

ابطال حق فنی جدید داروخانه ها

ادامه حراج در «بازار باز»

پرداخت تسهیلات بدون سود به باغداران سیستان و بلوچستان

توقیف محموله 2میلیاردی طلا +عکس

سقوط آزاد بازار موبایل!

تماشاگران ویژه بازی امشب استقلال +عکس

ورود استقلال به لیگ قهرمانان آسیا

عبور کاربرانEMUI 10 از مرز 50 میلیون نفر

زمان دقیق افتتاح زیرگذر استاد معین اعلام شد

ارسال کمک‌های غیرنقدی فولاد هرمزگان به سیل در دو مرحله

موسوی: عربستان، شریک جرم ترامپ است

توضیح معاون دفتر رییس‌جمهوری درباره صحبت‌های روز گذشته روحانی

واکنش‌ها به رونمایی از معامله قرن

تشکر نتانیاهو از ترامپ برای ترور سردار سلیمانی

سهم فلسطینی‌ها در معامله قرن +عکس

ترامپ جزییات معامله قرن را اعلام کرد

تولید روزانه 4000خودرو در ایران/ بانک مرکزی موافق صادرات ریالی نیست

بازیابی مواد معدنی از معادن باطله‌

مصیبتی به نام شرکت‌های دولتی برای بودجه کشور