بازار آریا

آخرين مطالب

چرایی توسعه‌نیافتگی در دوره قاجار مقالات اقتصادي

چرایی توسعه‌نیافتگی در دوره قاجار
  بزرگنمايي:

بازار آریا - یکی از ویژگی‌های ساختار پاتریمونیالیستی تمرکز قدرت و اقتدار وسیع حـاکم اسـت.
این ویژگی دارای ربطی وثیق با ویژگی نخسـت (وجـود یـا نبـود قـانون) اسـت. درمیـان ایران‌شناسان درمورد ساختار قدرت قاجار و میزان تمرکـز آن دو نظـر عمـده وجـود دارد:
عده‌ای به استبدادی بودن حکومت و تمرکز شدید قدرت در دست حاکم اشاره می‌کننـد و معتقدند تمامی قدرت در تسلط حکومت مرکزی قرار داشـته اسـت (کاتوزیـان 1385:35). برخی دیگر اذعان دارند که حکومت قاجـاری اسـتبدادی و شـاه دارای قدرت بسیار زیادی بود ولی اشاره می‌کنند که شاه در عمل ابزار لازم برای اعمال این قدرت را نداشت (آبراهامیان 1376:135). به عبارت دیگر شاهان قاجار مستبدانی بدون ابزار استبداد بودند. اولین نکته در اینجا این است که هر دو گروه اعتقادی به پراکندگی قدرت ندارنـد.
شاه قدرتی پردامنه و مطلق‌العنان دارد. اعلان جنگ، عقد صلح، بستن پیمان، واگذاری تیول، اعطای مناصب و وصول مالیات با او بود و بالاترین مرجع قضایی کشور بـود. شـاه نهایتـا می‌توانست درمورد مال و منال هریک از شهروندان ادعـا داشـته باشـد (فـوران 1383:214). در دوران حکومت قاجار دیوان‌سالاری بزرگی (مانند چین) وجود نداشت. شاید گسترش دستگاه دیوان‌سالاری از زمان حکومت ناصرالدین شاه به بعـد دیـده می‌شود ولی تا آن زمان دستگاه اداری بسیار کوچک بود و خبری از دستگاه دیـوانی نبـوده است (آبراهامیان 1376:16). از طرفی در این دوران خبری از اشراف زمـین‌دار نیسـت کـه حق موروثی بر زمین داشته باشند. زمین نبود که منشأ قدرت به حساب می‌آمد بلکه قـدرت منشأ زمین‌داری محسوب می‌شد.
از دیگر ویژگی‌های ساختار پاتریمونیالیستی قـدرت تحـرک شـدید طبقـاتی اسـت. از ویژگی‌های ساختار قدرت در ایران (که شامل قاجار نیز می‌شـود) تحـرک سـریع طبقـاتی است. کدی اشاره می‌کند که یکی از ویژگی‌های دیوان‌سالاری ایرانی ایـن بـود کـه امکـان داشت کسی از خانواده سطح پایین در دربار به پست بالایی دست یابد. وی سه صـدراعظم مهم دوران قاجار را مثال می‌زند: امیرکبیر، که فرزند یک پیشخدمت بود؛ مشـیرالدوله، کـه پدرش کارگر حمام بود؛ و امین‌السلطان، که فرزند یک قهوه‌چی بود (کدی 1375: 60-59)
ازطرفی هر فردی می‌توانست با نزدیک کردن خود به شاه صاحب ثروت بسیاری شود ولـی همین نزدیکی به شاه می‌توانست یکی از عوامل مهم ازدست دادن ثروت و مقام فـرد باشـد.
این حالت شامل دیگر گروه‌های اجتماعی نیز می‌شد. اشرف نمونه‌های بسیاری از مصـادره اموال تجار در دوران قاجاریه به دست می‌دهد (اشرف 1359: 41-38 ) در چنین وضـعیتی اینکه یک گروه متحد شوند و به یک طبقه (مانند سامورایی در ژاپن) تبـدیل شـوند عمـلا غیرممکن بود.
ویژگی دیگر ساختار پاتریمونیالیسم عدم شکل‌گیری طبقات مشخص و نبود یک طبقـه جنگجو بود. در زمان قاجار طبقه جنگجو که درخـدمت اربـاب زمـین‌دار باشـد وجـود نداشت. در این زمان خبری از نیروی نظامی مستقل و اشراف زمین‌دار به شـکل یـک طبقـه خودآگاه نبود. درگیری و تضاد از ویژگی‌های همیشگی سـران قبایـل بـود. هرچنـد تجـار همیشه در ایران وجود داشتند ولی نتوانستند به‌عنوان یک طبقه متحد عمل کنند. کشـاورزی تجاری نیز شکل نگرفت. بنابراین، آن‌چنان‌که عیسـوی می‌نویسـد، نیـروی نظـامی بسـیار ضعیف بود، تشکیلات اداری کارآیی زیادی نداشت، نظـام مـالی فرسـوده و کهنـه و نهـاد آموزشی توسعه‌نیافته بود (عیسوی 1362:22). درمجموع می‌توان گفت باتوجه بـه عوامـل یادشده به‌ویژه فقدان طبقات مستقل، خصوصا طبقه متوسـط کـه بتوانـد درمقابـل اسـتبداد سلطنتی عرض اندام کند توسعه سیاسی در این برهه از تاریخ معاصر ایران تحقق نپذیرفت.
از مقاله «بررسی تطبیقی توسعه سیاسی در عصر مشروطیت و نخستین دهه انقلاب اسلامی (1367 -1357) با تاکید بر توزیع قدرت نوشته امید غفاری، نفیسه واعظ و محمود کتابی


نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield

ساير مطالب

تصمیم مهم برای کنترل قیمت تخم مرغ

دستور ویژه وزیر کار درباره یک واحد تولیدی

حریرچی: با دست خالی با کرونا نمی‌شود جنگید

دستگیری آدم‌ربایان در لرستان

دلایل و عوامل خطر برای لخته‌های خون

یک نماینده: من واکسن شاسی بلند می‌خوام!

آسیب کرونا به 6میلیون شاغل در کشور

3 راه ترامپ برای نپذیرفتن نتیجه انتخابات آمریکا

تو رو خدا به من بیچاره کمک کنید!

سندرم تونل رادیال؛ از علائم تا عوامل خطر

تحریم‌های جدید آمریکا به دنبال اعدام نوید افکاری

تاجزاده به روحانی: آمدی که جنگ و تحریم نباشد

استارت بورس برای پایان اصلاح؟

اقتصاد جهان در دوران پساکرونا به کجا می‌رود؟

ثبات قیمت در بازار مرغ

افت 9 درصدی تجارت ایران و اتحادیه اروپا در سال 2020

بورس هفته آینده چه می‌شود؟

تسلا و مرسدس بنز از دولت ترامپ شکایت کردند

آسیب کرونا به 6 میلیون شاغل در کشور

آغاز فروش اوراق سلف تولید برق در بورس از یک‌ ماه آینده

دستور وزیر تعاون برای پیگیری مشکلات یک واحد تولیدی

جبران کسری بودجه با استقراض از بانک مرکزی تکذیب شد

رئیس اتاق بازرگانی: «رزم‌حسینی» وزارت صمت را متحول خواهد کرد

معافیت 60 روزه عراق از تحریم‌ها برای واردات برق از ایران

خودروهای رکورددار گرانی کدامند؟

دستور ویژه وزیر کار برای پیگیری سریع مشکلات یک واحد تولیدی

تمدید دو ماهه معافیت عراق از تحریم‌های ایران

کسری بودجه با استقراض از بانک مرکزی پُر شد؟

انتقال هواپیمای مسافربری حادثه‌دیده‌ در ماهشهر

لاوروف: با ایران قطع همکاری نمی‌کنیم

نمایندگان مجلس مشکل بازار خودرو را حل کردند!

آمریکا خواستار مذاکره با ایران درباره افغانستان شد

مجلس 1500 واکسن آنفلوآنزا را بازگرداند

آتش‌سوزی در کارخانه مواد شیمیایی در اشتهارد

انتقاد تند محسن هاشمی از صداوسیما

جزئیات ماجرای نوزاد 5روزه رها شده در تبریز

جمعیت، ترامپ و همسرش را هو کردند

کاهش ساخت و ساز در تهران

در نیمه نخست سال 99 از بانک مرکزی استقراض نشد

خانه استاد نفیسی موزه می شود

افت قیمت جهانی طلا به نیمه کانال 1800 دلار

پیش‌بینی رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس درباره بورس

ساخت نخستین پتروپالایشگاه تمام ایرانی آغاز شد

سکه 13 میلیون و 300 هزار تومان قیمت خورد؛ روز آرام دلار در بازار

افزایش 12 درصدی قیمت کالاهای با دوام طی یک ماه اخیر

خط و نشان بانک مرکزی برای صرافی‌های متخلف

پاسخ تلویحی همتی به گلایه وزیر بهداشت

ساخت نخستین پتروپالایشگاه تمام ایرانی کشور در بندرعباس آغاز شد

فروش اقساطی پرشیا خودرو ویژه ی مهر 99 آغاز شد

درخواست حسین هدایتی از رئیس قوه قضاییه