بازار آریا

آخرين مطالب

چرا درآمدهای نفتی برای اقتصاد ایران تابو شدند؟

موانع ترک اعتیاد نفتی تحليل آريا بازار

موانع ترک اعتیاد نفتی
  بزرگنمايي:

بازار آریا - دنیای اقتصاد : پژوهش‌ها تایید می‌کنند هرگاه درآمد نفتی افزایش یافته، تولید کل اقتصاد نیز در مسیر مثبت قرار گرفته است. یعنی درآمدهای نفتی برخلاف تصور فعلی، بلای جان اقتصاد نبوده است. آنچه درآمدهای نفتی را در قواره یک عامل بد درآورده، در ساختارهای غلط و سیاست‌گذاری‌های ناصحیح شکل گرفته در بطن اقتصاد ایران، قابل جست‌وجو است. صرف درآمدهای نفتی برای مخارج جاری، وجود تورم مزمن در اثر بی‌انضباطی مالی، نبود بازارهای پویای مالی، بوروکراسی پیچیده و غیرمتخصص و بهره‌وری صفر، مهم‌ترین موانع ترک اعتیاد نفتی به شمار می‌روند.
اگر 29 اسفند هر سال را به‌عنوان سالروز ملی شدن صنعت نفت و ورود درآمدهای نفتی به اقتصاد ایران جشن می‌گیریم، از آن طرف در حال حاضر خروج نفت از اقتصاد ایران به یک هدف عالی برای سیاستمداران تبدیل شده است. کم شدن سهم نفت در اقتصاد هر سال، به‌عنوان یک هدف در بودجه دنبال می‌شود. اما آیا واقعا، نفت یک بلای طبیعی است یا نعمت؟ تحقیقات دانشگاهی نشان می‌دهد که نفت برای اقتصاد ایران نیز نعمت بوده است و از آن طرف تجارب موفق جهانی نیز وجود دارد که از درآمدهای نفتی به بهترین نحو، استفاده می‌کند. اما چرا درآمدهای نفتی در ایران به جای امکانی برای خلق فرصت، به یک تابو تبدیل شد؟
تهدید یا فرصت؟
موتور رشد اقتصاد ایران در دهه‌های اخیر چه بوده است؟ یکی از مولفه‌هایی که منجر به رشد اقتصادی می‌شود، سرمایه‌گذاری است. در ایران نیز سرمایه‌گذاری پس از پایان جنگ تحمیلی شدت گرفت. اما عمده منابع این سرمایه‌گذاری از درآمدهای نفتی به شکل مستقیم و غیرمستقیم تامین شده است. موضوع این بود که بخش مهمی از درآمدهای نفتی طی دهه‌های اخیر خرج هزینه‌های جاری اداره مملکت شده و دولت با استفاده از آن حقوق کارمندان دولتی و بخش عمومی را پرداخت کرده است. البته این فرضیه که منابع طبیعی به کلی برای یک اقتصاد مضر هستند، چندان جایگاهی ندارد. در حقیقت تاثیر منابع طبیعی بر اقتصاد هر کشور، یک رابطه خطی و ساده نیست. این موضوعی بوده که محمد‌هاشم پسران، هادی صالحی اصفهانی و کامیار محدث در یک تحقیق روی آن کار کرده‌اند. آنها در تحقیق خود به دنبال پاسخ این سوال بودند: آیا هرچه درآمد نفت افزایش یافته، اقتصاد ایران در مجموع آسیب‌دیده است؟ در حالتی پاسخ به این سوال مثبت خواهد بود که شاهد افت درآمد ناخالص داخلی پس از یک دوره بلندمدت رشد درآمد نفت باشیم. این محققان با استفاده از یک مدل اقتصادسنجی اثر واقعی درآمدهای نفتی بر اقتصاد کشور را برآورد کردند. در این الگو، نفت به عنوان یک منبع درآمد مستمر و درازمدت ارز در نظر گرفته شده است. الگوی آنها نشان می‌دهد که با اطمینان بالا، رشد درآمد نفت همواره با افزایش تولید در ایران همراه بوده است. در واقع حتی اگر وجود نفت مشکلی برای ساختار اقتصادی یا سیاسی ایران بوده، داده‌های این تحقیق نشان می‌دهد که در درازمدت، افزایش درآمد نفت همواره روی تولید کل اقتصاد ایران اثر مثبت و معناداری به جا گذاشته است. پس آنچه موجب ایجاد کاستی در قبل درآمد نفتی در اقتصاد شده، چیست؟ چرا در کشوری مانند نروژ به نفت به‌عنوان یک معضل نگاه نمی‌شود و اقتصاد این کشور بیشترین بهره‌وری را از درآمدهای نفتی می‌برد اما در ایران، نفت به‌عنوان یک بیماری مطرح است، طوری‌که ترک اقتصاد ایران از نفت به‌عنوان یک شعار تبلیغاتی و دستاورد بزرگ انتخاب می‌شود؟
ریشه کاستی‌ها
تحقیق پسران و همکارانش نشان می‌دهد کاستی‌هایی که در اقتصاد ایران وجود دارد، مانع این شده که استفاده مطلوب از درآمد نفت صورت گیرد. از جمله مهم‌ترین کاستی‌های اقتصاد ایران، تورم بالا است که به علت بی انضباطی مالی دولت و مشکلات سیستم بانکی حادث شده است. تورم بالا عملا کارآیی سرمایه‌گذاری را در ایران کاهش داده است. دومین عاملی که درآمدهای نفتی را از کارایی خارج کرده، بسته بودن و توسعه‌نیافتگی نسبی بازارهای سرمایه و پول در ایران است. این عامل موجب شده تا اقتصاد در برابر تکانه‌های داخلی و خارجی آسیب‌پذیر شده و اقتصاد ایران عاری از ضربه‌گیر در برابر تکانه‌های مثبت و منفی نفت باشد. به همین دلیل در هنگام تحریم نفت، این تکانه به شکل مستقیم خود را در نوسانات درآمد آحاد اقتصادی منعکس می‌کند. عامل دیگری که درآمدهای نفتی را در اقتصاد ایران به معضل تبدیل کرده، بوروکراسی معیوب و مغفول ماندن سیاست‌گذاری‌ها و اسناد بالادستی است. اگر هدفی در اسناد بالادستی مانند برنامه‌های توسعه در اقتصاد ایران تدوین شود، این هدف در فرآیند بوروکراسی کاملا به یک ماهیت دیگر درمی‌آید و به شکل دیگری اجرا می‌شود. در ایران حوزه تصمیم برای استخدام و به‌کارگیری افراد، تنها به اصول حرفه‌ای و توانایی فردی وابسته نیست. عامل دیگری که کارآیی سرمایه‌گذاری نفتی را در ایران مختل کرده، نبود بهره‌وری است. رشد بهره‌وری در بلندمدت اقتصاد ایران صفر است. این مساله نشان می‌دهد که ساختارهای معیوب همواره انگیزه بهره‌وری را کشته است. مثلا انرژی به واسطه‌ یارانه‌های دولتی ارزان است، به همین دلیل تولید بنگاه‌ها بیشتر از آنکه به دنبال بهبود کیفیت و افزایش بهره‌وری باشد و بقای خود را بر این اصول استوار کند، همواره بقا به میزان رابطه رانتی و حمایت‌های دولت و سیستم بانکی وابسته بوده است. این عمل باعث شده سرمایه‌گذاری‌هایی که از درآمدهای نفتی نشات گرفته، پس از مدتی مستهلک شوند و در حقیقت درآمدهای نفتی در میان‌مدت، میوه‌ای برای اقتصاد نداشته باشند. در این دور باطل، هنگامی هم که درآمدهای نفتی کاهش یافته، دولت به جای کاهش درآمدهای جاری سراغ کاهش درآمدهای عمرانی می‌رود و این خود به تشکیل سرمایه ثابت ضربه می‌زند و در درازمدت، سرمایه مستهلک را غالب می‌کند. در آخر، همه درآمدهای نفتی را مقصر می‌دانند، نه ساختارها و سیاست‌های معیوب شکل گرفته در ایران.
از این رو، بسیاری از اقتصاددانان، خارج کردن درآمد نفتی از بودجه دولت یا ثابت کردن ورودی درآمد نفتی به بودجه را پیشنهاد می‌دهند. به این معنی که همواره یک عدد ثابت(و نه یک درصد ثابت) از درآمدهای نفتی به بودجه تزریق شود، تا همواره دولت بداند که مقدار معینی درآمد نفتی در اختیارش خواهد بود. در این حالت تکانه‌های نفتی خود را در بودجه و هزینه‌های دولت منعکس نخواهند کرد. صندوق توسعه ملی نیز می‌تواند به نقش ذاتی خود بازگردد و درآمدهای نفتی را در یک ریل صحیح، به سمت سرمایه‌گذاری موثر در کشور هدایت کند تا این سرمایه زیرزمینی تبدیل به سرمایه روزمینی شود. این هدف قرار بود در قالب صندوق توسعه ملی دنبال شود، اما با توجه به عاملیت دولت در این صندوق و همچنین برداشت‌های گاه و بی گاه دیگر از صندوق، کارآیی صندوق از بین رفت و از هدف اولیه دور شد. به نظر، این موضوع حتی در لایحه بودجه 99 از سوی کارشناسان سازمان برنامه پیشنهاد شده بود که این پیشنهاد کارشناسی، چندان از سوی مجموعه تصمیم‌گیری کشور جدی گرفته نشد. پیشنهاد کارشناسان این است که به جای تابو کردن نفت، اقتصاد ایران باید یک لنگر برای رشد اقتصادی بلندمدت خود قرار دهد، لنگری که بتواند اقتصاد ایران را از دام اصطکاک‌ها برهاند و مساله تعارض منافع و ملاحظات سیاسی را حل کند. ترکیه در سال 2002 در دعوای سیاسی و بحران اقتصادی قرار داشت، اما پس از آن با تمرکز بر یک برنامه مشخص اقتصادی که همه آن را قبول داشتند، توانست قانون بانک مرکزی را اصلاح و کسری بودجه را مدیریت کنند و با توسعه بازار بدهی و بازارهای مالی، بانک‌ها را به وضعیت قابل قبول برساند. در نتیجه ترکیه از این آشفتگی و سردرگمی تلاطمات اقتصادی، با اتکا بر یک لنگر اقتصادی قدرتمند، رها شد.


نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield

ساير مطالب

کروناویروس بزرگترین وضعیت اضطراری بهداشتی در تاریخ چین است

آمریکا برای شیوع گسترده بیماری کرونا آماده می‌شود

اوج‌گیری تورم در کانادا

شایعه جدایی عربستان از «اوپک پلاس» تکذیب شد

کرونا «سامسونگ» را تعطیل کرد

رب گوجه فرنگی در بازار چند؟ +جدول

قیمت خودرو رنو وارداتی در بازار تهران +جدول

قیمت آپارتمان در شمال تهران +جدول

ذخایر ارزی هند رکورد زد

مقررات سختگیرانه برای صرافی‌های رمزارز برزیلی

طلای جهانی گران شد

کاهش قیمت نفت درپی گسترش کرونا

دلار عقب رفت

اوج‌گیری وارن و سندرز در لاس‌وگاس

خوشحالی جان بولتون از ورود ایران به لیست سیاه FATF

آمریکا عامل اصلی قرارگیری ایران در لیست سیاه FATF

سه کشور اوپک در فکر کاهش بیشتر تولید نفت

ترامپ: اوباما باید استیضاح شود

آغاز منفی و ادامه مثبت در بورس

ترامپ: به دنبال نفت خاورمیانه هستیم

کاهش سرعت ابتلا به کرونا در چین

سقوط 92 درصدی فروش خودروی چین به علت شیوع کرونا

طلای جهانی رکورد 7 ساله را شکست

افزایش تلفات کرونا در چین به 2345 نفر

درآمد نفتی ونزوئلا در آستانه توقف کامل

انتقاد ترامپ از اهدای جایزه اسکار به «انگل»

پیروزی قانونی تسلا در آلمان

ادامه تعلیق فعالیت نیسان و هوندا

قرارگاه خودروسازی ژاپن علیه کرونا

حال ناخوش بازار جهانی

کاهش سرمایه‌گذاری در صنعت شیل آمریکا

خطر توقف تجارت نفت ونزوئلا جدی شد

مداخله گازی آمریکا در قالب کمک یک میلیارد دلاری

احیای کرونا در بازار نفت؟

نظرسنجی پلاتس: کرونا فولادسازان چینی را مجبور کرد تولید را کاهش دهند

پیش‌دستی آمریکا برای فرار از تعرفه

سفر سه روزه پمپئو به عربستان

خرافه در مورد ویروس کرونا

کره‌جنوبی در سیبل کرونا

پرنده خوشبختی روی شانه‌های سندرز

راست و دروغ درباره کرونا

روزنه سفید در لیست سیاه

ستایش پمپئو از بازگرداندن اقدامات مقابله‌ای FATF علیه ایران

سنای آمریکا طرحی برای مذاکرات جدید با ایران معرفی کرد

آمریکا از قرار گرفتن ایران در فهرست سیاه FATF استقبال کرد

آمریکا برای جنگ هسته‌ای با روسیه تمرین کرد

حمله دوباره ترامپ به دموکرات‌ها

بودجه اتحادیه اروپا چقدر است، چگونه تأمین و هزینه می‌شود؟

گاردین: احتمال خسارت 1.1 تریلیون دلاری کرونا برای جهان!

چین نرخ بهره اصلی خود را کاهش داد / سهام آسیا رشد کرد