بازار آریا

آخرين مطالب

دوره قاجار و نقش نهادهای مردمی در ساخت و توسعه شهر

برآمدن نهادهای جدید گزارش ويژه

برآمدن نهادهای جدید
  بزرگنمايي:

بازار آریا - با انقراض سلسله صفوی، دوره‌ای دیگر از تغییرات پریودیک ذکر شده، شروع شده و حکومت افغان‌ها، نادرشاه افشار و زندیه با عمری در حدود یکصد سال، بر ایران آغاز شد. بررسی دوره مذکور از این‌رو با اهمیت جلوه می‌کند که افاغنه، نه تنها سلطنت صفوی را از بین بردند، بلکه رابطه حکومت با شهر را وارد مرحله نوین ساختند که نتیجه آن به حداقل رسیدن نقش دولت در شکل‌دهی به ساختار شهرها بود. این امر در دوره نادر شاه افشار – که مدام در حال لشکرکشی بود- نیز تداوم یافته و اقدامات نادر تنها به ساخت کلات نادری (عمارت خورشید) محدود شد. اگرچه زندیه در محدوده‌ای کوچکتر از صفویه، حکومتی نسبتا مقتدر فراهم آورد، اما محدوده مداخلات کالبدی خود را تنها به شیراز و ساخت مجموعه ارگ، بازار و مجموعه وکیل و نمونه‌هایی از این دست محدود ساخت.
در غیاب حکومتی مسلط نظیر دولت صفوی و با کاهش تاثیرگذاری نهاد حکومتی در ساختار شهر، نهادهای مدنی سنتی، مدیریت توسعه شهر را دوباره بر عهده گرفته و به تقویت ساختارهای شهری پرداختند. با آغاز دوره قاجار و تسلط سیاسی 200 ساله حکومت مرکزی بر کشور، اگرچه امنیت نسبی و اقتدار سیاسی برای مدتی در حدود 2 قرن بر ایران حاکم می‌شد، اما به دلایل گوناگون و از همه مهم‌تر شرایط جهانی– شکل‌گیری امپراتوری جهانی بریتانیا و رونق تجارت- و پیشرفت صنعت دریانوردی، مخصوصا با اختراع کشتی بخار، اتفاقاتی که نظیر آن در دوره صفوی با کشتی‌های بادبانی در پیشرفت تجارت روی داده بود، تکرار شد. نتیجه این امر، نزدیک‌تر شدن لبه تمدن پیشرفته غرب به مرزهای ایران از طریق مستعمرات متعدد دولت‌های اروپایی بود، به‌گونه‌ای‌که قدرت نظامی بسیار برتر آنها- چه روسیه و چه انگلستان- دولت حاکم ایران را در موقعیت جدیدی قرار داد. از سوی دیگر، رابطه دولت با علمای شیعه و عدم قبول قطعی حکومت قاجار توسط اکثر ایشان نیز در شکل‌گیری موقعیت جدید موثر بود.
بنابر آنچه گفته شد، دو عامل اساسی کاهش تسلط حکومت مرکزی بر ساختارهای شهری و رشد نهادهای اجتماعی سبب توسعه خوداتکایی شهرها شد، به‌گونه‌ای که شهرها در یک دوره صد‌ساله به چنان بنیه اقتصادی و مدیریتی دست یافتند که در زلزله سال 1193 تبریز، (مقارن با تاریخ ادعای سلطنت از سوی آقامحمدخان قاجار و 7 سال پیش از پایتختی تهران) نهادهای مدنی و اقتصادی مردمی موفق شدند بازار تبریز را به‌عنوان بزرگ‌ترین سازه آجری جهان تنها در 20 سال و بدون کمک نهاد حکومتی بازسازی کنند. (اهمیت این مساله زمانی بیشتر جلوه می‌کند که بدانیم به سبب وسعت قابل‌توجه این مجموعه، شاید انجام این کار در زمان حال و با تکنولوژی نوین در بازه زمانی مذکور امکان‌پذیر نباشد.)
بنابراین در آغاز شکل‌گیری دولت قاجار با تمام خشونت‌های ذاتی آقامحمدخان و تمایل به ایجاد تمرکز، شهرها و توان اجتماعی و اقتصادی آنها، نقش مدیریتی خود را در بقا و توسعه شهر به تمامی به دولت واگذار نکردند و دولت در تداوم سنت حکومتداری در موقعیتی قرار گرفت که نقشی محدود برای خود قائل شد، به گونه‌ای که حفاظت از مرزها، امنیت راه‌ها، امنیت محدوده شهرها، توسعه شبکه آبیاری و جمع‌آوری مالیات و... مهم‌ترین وظیفه حکومت به‌شمار می‌رفت. شاهد نظریه پیش‌گفته فقدان طرح‌های بلندپروازانه شهری نظیر آنچه در دوره صفوی دیده شد، است. در مقام مقایسه، میدان مشق، میدان توپخانه و میدان بهارستان به‌عنوان مهم‌ترین میادین پایتخت تهران قاجاری از‌‌نظر اندام‌های کالبدی خود، قابل‌مقایسه با میدان‌های نقش جهان اصفهان، خان یزد و گنجعلی‌خان شیراز نیستند. بازار تبریز، زنجان، اصفهان، تهران، اراک، رشت و... همه و همه به‌عنوان مهم‌ترین شریان‌های شهری، محصول دوران قاجار هستند که نه توسط دولت که توسط نهاد‌های مردمی و بازرگانان مستقل و از منابع مالی شخصی ساخته شده‌اند. مجموعه‌هایی نظیر مجموعه امیر شامل تیمچه بزرگ و کوچک، راسته و میانسرایی بزرگ، مجموعه سه‌گانه سراهای حاج‌حسین، مجموعه میرزا شفیع شامل سرا، تیمچه و دالان اختصاصی، مجموعه سه‌گانه تیمچه‌های حاج‌شیخ، تیمچه مظفریه و... در بازار تبریز، تیمچه امین‌الدوله در بازار کاشان، تیمچه حاجب‌الدوله در تهران، مجموعه کاشانی در بازار اراک شامل سرا، تیمچه و... نمونه‌هایی هستند که توسط تجار مستقل ساخته شده‌اند. علاوه‌بر بازار به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عناصر کالبدی مردم ساخت، بخش عظیم دیگری از عناصر شهری نظیر مساجد، آب انبارها، یخچال‌ها، حمام‌ها و... همه و همه توسط بانیان خصوصی ساخته و پرداخته شده‌اند. نمونه این بناها در همه شهرهای کشور از جمله در تهران، تبریز، اصفهان، قزوین، کاشان، یزد، نائین و... دیده می‌شود. هرچند تهران به سبب پایتخت بودن شاهد اقدامات حکومتی نیز بود، اما نمی‌توان از آنها به‌عنوان مداخلاتی وسیع یاد کرد. از طرف دیگر، نظام وقف به‌عنوان یک شیوه مدیریت اقتصادی و بهره‌برداری با قوت تمام از فرآیند توسعه مردمی شهری حمایت کرده و چندان که توضیح داده شد، این مساله مسبوق به سابقه نیز بوده است.در صورتی که نقش موثر نهادهای اجتماعی را در مدیریت شهری بپذیریم، باید سوال کرد نهاد اجتماعی کارآمد برای این نقش‌آفرینی چیست؟ پاسخ نهاد تاریخی محلات است که از گذشته‌هایی دور در ساختار شهرها شکل گرفته و مزاحمت‌های دولت صفوی در راستای تضعیف آن نتوانست لطمه‌ای جدی بر پیکره آن وارد کند. محلات به‌عنوان یک ساختار منعطف اجتماعی، قادر بوده است تا با مفاهیم متفاوتی چون قومیت، مذهب، صنف و حتی نمادهای شهری، به شکل‌دهی خود بپردازد. نتیجه این امر، واحد اجتماعی فراگیری بود که فراتر از خانواده با انسجام قابل‌توجهی شکل گرفت، واحدهایی که به هیچ عنوان طبقاتی نبوده و با کنار هم قرار دادن لایه‌های اجتماعی با توان‌های گوناگون به حمایت از آنها می‌پرداخت. در شکل‌گیری عناصر کالبدی محلات، مسجد، حمام، آب انبار، تکیه و... با توان مالی اغنیا با الگوی وقف و نیروی انسانی لایه‌های پایین‌تر ساخته شد. ویژگی خوداتکایی محلات قاجار و استقلال نسبی آنها از دستگاه حاکمه در چگونگی تامین امنیت آنها نیز دیده می‌شود. در این دوره اگرچه، داروغه شهر مسوول اصلی امنیت فضای شهری بود، اما در مواردی نیز عیاران و لوطی‌ها- نظیر لوطی صالح- این مهم را بر عهده می‌گرفتند.
در این دوره، نظام محلات آن چنان تاثیر روشن و تاثیرگذاری بر کالبد شهری می‌گذارد که در همه نقشه‌های تهیه شده از شهرهای دوره قاجاری، مرز محلات به‌خوبی مشخص شده، به‌گونه‌ای که این نظام مرزبندی دقیق در نقشه تبریز در حال انقلاب صورت عینی به خود گرفته است. این نقشه مرز محلات موافق دولتیون و انقلابیون را که در حال مخاصمه با یکدیگرند را به خوبی مشخص می‌سازد. نکته جالب توجه این است که محدوده مورد تصاحب هر یک از دو گروه، دقیقا بر مرز محلات منطبق بوده که بیانگر دیدگاه‌های متمایز محلات هستند.
با گذر زمان و شتاب گرفتن فرآیند تجددخواهی و توسعه شهری، فرآیند استقلال محلات از حکومت موجب شد تا رشد بسیاری از ارکان اقتصادی شهری توسط مردم انجام‌پذیر شود. رشد کارخانه‌هایی که هنوز بسیاری از آنها در تبریز و اصفهان و یزد باقی مانده‌اند، از نمونه‌های این فرآیند هستند. رشد نهادهای مالی خصوصی در این دوره چندان قوت گرفت که حاج امین‌الضرب با همراهی چند سرمایه‌گذار دیگر، نخستین موسسه مالی ایرانی را در برابر بانک شاهنشاهی و بانک استقراضی ایران و روس پدید آورد. به موازات این امر، برق برای نخستین بار توسط بخش خصوصی وارد کشور شده و نخستین نظام سواره عمومی توسط همین قشر در تهران و تبریز راه‌اندازی می‌شود. از طرفی رشد نهادهای اقتصادی مردم‌محور چندان رشد یافت که سرمایه‌داران ایرانی به فکر ایجاد نخستین خط آهن سراسری نیز افتادند.
رشد نهادهای اجتماعی و پایگاه‌های مردمی این نهاد ها، در نهایت شهر قاجاری را – که مبتنی بر نظامی مردمی است- قادر می‌سازد تا از طریق انقلاب مشروطه، نظامی نوین و پیشرو را در رابطه دولت و مردم پی افکنده و بر ساختار سیاسی حکومت تاثیر گذارد، به‌گونه‌ای که مردم ایران در دوره‌ای پای در مسیر دموکراسی نهادند که هنوز هیچ کشور آسیایی، دارای مجلس منتخب مردم نبود.آنچه مسلم است، این است که هیچ کدام از تحولات به‌صورت خلق‌الساعه و در پی یک اختلاف ساده بین مردم و شاه به‌وجود نیامده است، بلکه حاصل تحولات عمیقی است که در ساختار نظام اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جامعه پدید آمده و زمینه تحولات همه‌جانبه‌ای را فراهم آورد.
نتیجه‌گیری
آنچه گفته شد اشاره‌ای بود به مفهوم غنی و پیچیده محله که در نهایت رشد خود در دوره قاجار موفق شد همه ارکان شهر را تابع مفاهیم و روابط خود قرار دهد. شهر قاجاری از طریق اداره شهر توسط ترکیبی از نهاد های مدنی که محله تبلور کالبدی آن بود به چنان کالبد منسجم و واقعی دست یافت که شاید هرگز در شهر ایرانی تجربه نشده بود. همه چیز از فرهنگ، اقتصاد، عمران و آبادانی و نظام اجتماعی در ارتباط با هم و براساس مضمون زندگی جاری شکل می‌گرفت و از همین رو تضادی لاینحل میان زندگی مردم و شهر ایجاد نمی‌شد. نه معماری مزاحم شهر بود و نه شهر مزاحم سکونت. درست است که شهرهای اروپایی در آن زمان دارای مترو، فاضلاب و سیستم‌های مدیریت شهری پیشرفته بودند، اما شهر قاجاری در واقع تکامل مفهومی تاریخی از مدنیت در تاریخ شهرسازی ایران بود که به نظر نگارنده بسیاری از مفاهیم اجتماعی و مدنی آن قابل‌بازشناسی است.
به اعتقاد نگارنده آنچه شهر قاجاری را به هم ریخت و نظم محلات و مفهوم آن را مختل کرد نه خیابان‌کشی‌های رضا شاهی و نه توسعه شهری آن زمان، بلکه ایجاد یک دولت تمرکز گرا و اداره شهر توسط آن بود که موجب شد محله کارکرد اجتماعی و عمرانی خود را از دست دهد. نهاد وقف هم با ایجاد اداره اوقاف و دولتی شدن آن نقش اجتماعی خود را از دست داد، به این ترتیب از آن پس نه نیازهای واقعی مردم و تشکیلات اجتماعی مربوط بلکه تصمیم‌گیری‌های دولتی شکل شهر را تعیین کرد. شاید از همین روست که همیشه مردم با شهر و قوانین شهری مشکل داشته‌اند و دارند.
پارسی، فرامرز، تهرانی، فرهاد، بانی مسعود، امیر، بازخوانی نقشه‌های تاریخی تبریز، 1385، انتشارات سازمان عمران و بهسازی شهری، ص 94


نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield

ساير مطالب

بیکارترین استان‌های کشور کدام است؟

مورد عجیب و غریب کشتیِ کرونایی!

رایزنی ظریف با وزیران خارجه آذربایجان و ارمنستان

سفیر ایران: آماده تجارت با لبنان با لیره هستیم

قتل یک دوست به خاطر رابطه با زن متأهل

جشن خیابانی دانش‌آموزان فارغ‌التحصیل فلسطینی

اعتراف مرد چوپان به قتل همسر صیغه‌ای

اثر جدید بنکسی با موضوع‌زدن ماسک در مترو

کرونای جهش یافته چه ویژگی‌هایی دارد؟

توضیح همایون شجریان درباره یک ادعا

ترامپ: اجازه نمی‌دهیم چین از آمریکا سوء استفاده کند

دانستنی‌هایی درباره ویتامین P

بورل: برجام می‌تواند سنگ‌بنای توافقات بعدی شود

پرداخت یارانه 9میلیونی به‌ازاء هر معتاد

ورود ناوشکن آمریکایی به دریای جنوبی چین

ترامپ: علاقه‌ای به مذاکره با چین ندارم

امارات: طبل‌های جنگ در لیبی به صدا درآمده‌اند

آتش‌سوزی گسترده در یک انبار کالا در بزرگراه فتح

واکسن آمریکاییِ کرونا تا پاییز به تولید انبوه می‌رسد

اختلال جهانی در واتس‌اپ

قالیباف: نمی‌خواهیم چوب لایِ چرخ دولت بگذاریم

کره‌ای‌ها به فکر آینده خود در ایران باشند

وقوع اختلال گسترده اینترنتی در ایران

آمریکا 5 پایگاه خود را در افغانستان تعطیل کرد

اختیارات جنگی ترامپ علیه ایران محدود می‌شود؟

پیشنهاد سِت‌کردن ماسک کرونا با لباس

نگرانی ژاپن از احتمال حمله کره‌شمالی

آمریکا ممنوعیت صدور روادید دانشجویی را لغو کرد

مینو محرز: در اوج کرونا به سر می‌بریم

قالیباف: نمی‌شود پشت درهای بسته تصمیم گرفت

شنیده‌شدن صدای انفجار شدید در مأرب یمن

انسداد ورودی‌های دزفول از عصر چهارشنبه

کنگره اختیارات نظامی ترامپ درباره ایران را محدود کرد

قالیباف: برای حل مشکل مردم، عصای دولت هستیم

ادامه درگیری خونین در مرز آذربایجان و ارمنستان

خستگی که بر تن کادر درمان ماند

ماجرای تشابه اسمی یک سردار با جاسوس اعدامی

ماجرای بمب‌گذاری کومله در مهاباد

پاسخ رئیس شورای امنیت به تمدید تحریم ایران

پیدا و پنهان موضوع ماسک‌های دست دوم

سیل در استان اردبیل، جانِ 2 نوجوان را گرفت

چرا حکم عوامل بمب‌گذاری مهاباد دیر اجرا شد؟

نامه مخالفت حاج قاسم با ساخت فیلم زندگی‌اش

استاندار تهران: سینماهای پایتخت تعطیل نیست

مردم «رییس‌جمهور خوب» می‌خواستند؛ آقای رییس‌جمهور

«اعدام‌ نکنید» هشتگ نخست جهان شد

واکنش هند به اخراج از پروژه ریلی چابهار

احتمال پلمب فرودگاه مهرآباد کذب محض است

ظریف، آذربایجان و ارمنستان را به آرامش دعوت کرد

بدنام سازی امر به معروف با مجوز عجیب رائفی‌پور