بازار آریا

آخرين مطالب

چهره تازه فقر مقالات اقتصادي

چهره تازه فقر
  بزرگنمايي:

بازار آریا - آیا داشتن شغل به معنای داشتن رفاه هم هست؟ پاسخ این سوال، حتما مثبت نیست و پدیده «شاغلان فقیر» این فرضیه را نقض می کند؛ این یعنی فقر در سال های گذشته، دامن شاغلان هم را گرفته است و اگر تا چندی پیش، اکثریت فقرا آنهایی بوده اند که جایی در بازار کار نداشتند، اما حالا آنهایی که شاغل هستند نیز به جرگه فقرا پیوسته اند و به تعبیر اقتصاددانان، از اتکای درآمد به نیروی کار در ایران کاسته شده است؛ این عصاره تازه ترین گزارش مرکز پژوهش های مجلس درباره وضعیت رفاهی «شاغلان فقیر» نیز هست؛ گزارشی که از چهره تازه فقر در ایران پرده برمی دارد و نشان می دهد که داشتن شغل لزوماً نمی تواند به معنای داشتن رفاه هم باشد و خانواده را از خطر فقر برهاند.
طبق گزارش بازوی پژوهشی مجلس، مروری بر وضعیت بازار کار ایران نشان می دهد که در حال حاضر، نرخ بالای بیکاری جوانان (27.2درصد در تابستان97)، پایین بودن نرخ مشارکت (40درصد در تابستان97) افزایش میانگین سنی جمعیت شاغل، عدم توازن منطقه ای بیکاری، افزایش عدم تطابق شغلی و روند فزاینده اشتغال ناقص، از مهمترین مشکلات بازار کار ایران است و از سوی دیگر، پدیده هایی نظیر شاغلان فقیر، دستمزد پایین و اشتغال غیررسمی نیز به مرور در حال گسترش است. در یک کلام، اگرچه یکی از مهمترین دلایل فقر خانوار، بیکاری سرپرست خانوار است، اما با این حال، نتایج مطالعات نشان می دهد که داشتن شغل الزاما نمی تواند خانوار را از خطر فقر نجات دهد.

سونامی شاغلان فقیر
در گزارش مرکز پژوهش ها، افراد فقیر در دو گروه کلی طبقه بندی شده ‍ اند؛ گروه اول، خانوارهایی هستند که سرپرست آنها خارج از بازار کار است (40درصد فقرا) و گروه دوم، خانوارهایی اند که سرپرست آنها شاغل و یا جویای کار هستند (60درصد). از نگاه بازوی پژوهشی مجلس، گروه دوم از نظر اقتصادی، فعال و توانایی کسب درآمد بیشتر یا تأمین خانواده خود را دارد، اما عدم اشتغال یا اشتغال ناقص و همینطور درآمد کم از جمله مهمترین عوامل فقیر بودن این خانواده هاست. همچنین بررسی ها نشان می دهد که 61درصد از سرپرستان خانوارهای فقیر شاغل در بخش مشاغل مزد و حقوق بگیر بخش خصوصی، 14.25درصد به عنوان کارکن مستقل در بخش کشاورزی و 18.73درصد به عنوان کارکن مستقل در بخش غیرکشاورزی مشغول به کار هستند.
این طبقه بندی نشان می دهد که کارکنان بخش عمومی سهم بسیار ناچیزی در میان خانوارهای فقیر دارند و این واقعیت در تضاد کامل با غالب سیاست های حمایتی دولت است که همواره کارکنان دولت را در صف اول دریافت یارانه و حمایت های خود قرار می دهد. همچنین این بررسی نشان می دهد که بخش قابل توجهی از خانواده های فقیر دارای سرپرست شاغل (53درصد) یا جویای کار (7درصد) هستند. با این وجود، دلایلی مثل اشتغال ناقص، دستمزد پایین، عدم پوشش بیمه بازنشستگی و بار تکفل بالا، از مهمترین عوامل فقیر بودن این خانوارهاست.
اشتغال ناقص
افراد دارای اشتغال ناقص، شاغلانی هستند که در هفته مرجع، حاضر در سر کار یا غایب موقت از محل کار بوده، به دلایل اقتصادی نظیر رکود کاری، پیدا نکردن کار با ساعت کار بیشتر و قرار داشتن در فصل غیرکاری، کمتر از 44 ساعت کار کرده، خواهان و آماده برای انجام کار اضافی در هفته مرجع بوده اند. بررسی داده های زمانی برای نرخ اشتغال ناقص در سال های 1384 تا 1396 نشان می دهد این نرخ طی این سال ها بین 6 الی 10.4درصد بوده و در تابستان 97 به 10درصد رسیده است. نکته قابل توجه آن است که اختلاف نرخ اشتغال ناقص بین زنان شهری و روستایی بسیار کم است، درحالی که به طور متوسط مردان روستایی به مراتب بیشتر از مردان شهری دچار اشتغال ناقص هستند. همچنین نرخ اشتغال ناقص برای گروه های سنی جوان بالاتر از سایر گروه های سنی است.
دستمزد پایین
یکی از مهم ترین دلایل وجود شاغلان نیازمند حمایت، دریافت دستمزدهای پایین است. متأسفانه در طرح آمارگیری نیروی کار که توسط مرکز آمار ایران اجرا می شود، سؤال های مربوط به دستمزد افراد شاغل حذف شده است و بنابراین نمی توان اطلاع درستی نسبت به وضعیت درآمدی نیروی کار شاغل در کشور داشت. با این حال، بررسی آمار کارگاه های صنعتی 10 نفر کارکن و بیشتر نشان می دهد که در سال1393 کارگران در 198 بنگاه صنعتی کمتر از 500 هزار تومان در ماه دستمزد دریافت می کنند. هرچند نسبت به سال 1391 و 1392، تعداد بنگاه های با دستمزد پایین رو به کاهش و بنگاهه های با دستمزد بالا رو به افزایش است، اما با این حال وضعیت نشان می دهد که بخشی از کارگران شاغل در کارگاه های صنعتی زیر خط فقر و با دستمزد پایین مشغول به کار هستند و به لحاظ میزان درآمد نیز تفاوت قابل توجهی با بیکاران ندارند.
عدم پوشش بیمه ای
همچنین حدود 40درصد از فقیران، سرپرستان خارج از بازار کار هستند. بررسی دقیق تر این گروه نشان دهنده آن است که میانگین سن سرپرست خانوار این گروه 68 سال است، بنابراین عمده دلیل فقر این خانوارها می تواند ناشی از بازنشستگی و یا ازکارافتادگی باشد، بنابراین نقش بیمه در حمایت از این افراد می تواند بسیار مهم و حائز اهمیت باشد. با این حال، بخش زیادی از نیروی کار فعلی کشور تحت پوشش بیمه نیستند. همچنین طی سال های 1384 تا 1395، درصد شاغلان بیمه شده از 31درصد به 41درصد افزایش یافته است و به طور متوسط طی این دوره، 37درصد از شاغلان بیمه بوده اند.
گزارش مرکز پژوهش ها نشان می دهد که در سال 1385، 99درصد از شاغلان اضافه شده بیمه بوده اند و در سال 1386 این رقم به 95درصد کاهش داشته است. همچنین در سال های 1391 و 1392 به ترتیب 339 و116درصد از شاغلان اضافه شده بیمه بوده اند. به عبارت دیگر، در این سال ها بخشی از شاغلان غیررسمی به لیست شاغلان رسمی اضافه شده اند. همچنین در سال 1394 نسبت به سال 1393 حدود 668 هزار نفر به جمعیت شاغل کشور اضافه شده است که از این تعداد حدود 53درصد معادل 354 هزار نفر به شاغلان غیررسمی (شاغلانی که به واسطه شغل خود دارای هیچ نوع بیمه ای نیستند) و 47درصد معادل 312 هزار نفر به شاغلان رسمی اضافه شده است. در سال 1395 نیز از 615 هزار نفر شاغلان اضافه شده، در حدود 29درصد آن (179 هزار نفر) دارای بیمه هستند و در سال 96 نیز 790 هزار نفر به شاغلان اضافه شده است که در این میان، 8درصد آن یعنی 70 هزار نفر دارای بیمه اند. در عین حال، عوامل مختلفی در فاقد بیمه بودن افراد تأثیرگذار است که عمده دلایل آن به ناآگاهی افراد، دستمزدهای پایین و عدم وسع مالی افراد جهت پرداخت حق بیمه و تلقی متفاوت تأمین اجتماعی و افراد از بیمه برمی گردد.
آیا شاغلان رفاه دارند؟
بررسی وضعیت بازار کار ایران نشان می دهد که مهم ترین چالش های موجود در بازار کار در شرایط فعلی، نرخ مشارکت پایین و افزایش جمعیت غیرفعال به خصوص در زنان و جوانان، نرخ بیکاری بالای نیروی کار جوان و تحصیلکرده، افزایش میانگین سنی جمعیت شاغل و مشکلات صندوق های بازنشستگی، وضعیت بحرانی شاخص های اشتغال در برخی استان ها و عدم تعادل بین عرضه و تقاضای نیروی کار تحصیلکرده است.
با این وجود، بررسی وضعیت شاغلان بازار کار نشان می دهد که طی سال های 1384 تا 1395، علی رغم افزایش تدریجی سهم شاغلان بیمه شده، به طور متوسط 47درصد از شاغلان بیمه و 53درصد از شاغلان فاقد بیمه بوده اند و 61درصد از سرپرستان خانوارهای فقیر شاغل هستند و بخشی از کارگران شاغل در کارگاه های صنعتی زیر خط فقر و با دستمزد پایین مشغول به کار هستند و به لحاظ میزان درآمد، تفاوت قابل توجهی با بیکاران ندارند.
این شواهد نشان دهنده آن است که در تشریح وضعیت بازار کار نمی توان صرفاً به شاخص های رسمی بازار کار بسنده کرد، زیرا با فرض ایجاد اشتغال و شاغل شدن افراد و بهبود روند شاخص های گفته شده نمی توان ادعا کرد که چالش های بازار کار مرتفع شده است و این اطمینان وجود ندارد که با ایجاد شغل، یک فرد امکان تأمین حداقل معیشت را داراست یا خیر؟ بنابراین در این وضعیت، حساس کردن برنامه ریزان و سیاستگذاران به سطح معیشتی شاغلان و ارائه راهکار حمایتی برای بهبود وضعیت معیشتی آنان می تواند بسیار راهگشا باشد. همچنین با توجه به اینکه بررسی و آسیب شناسی سیاست های بازار کار نشان می دهد تاکنون تمرکز غالب این سیاست ها (از جمله طرح وام خود اشتغالی، طرح ضربتی اشتغال و طرح بنگاه های زودبازده) بر اشتغال زایی صرف بوده است و بر فرآیند بعد از اشتغال زایی، سرنوشت شاغلان و بیکاران و بحث حمایت و آموزش توجهی نشده است.
سیاه و سپید طرح مجلس
مرکز پژوهش ها درباره نقاط قوت و ضعف طرح «حمایت از شاغلین فقیر و بیکاران» معتقد است که یکی از مزیت های این طرح، تأکید بر نظام جامع آمار و اطلاعات بازار کار و تهیه سند کار شایسته است و همچنین تأکید بر نقش متولی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و هماهنگی با سایر دستگاه ها از نکات قوت آن است، اما از سوی دیگر، این طرح دارای ایرادهای حقوقی و مغایرت هایی با اصول قانون اساسی است. همچنین با آنکه در مقدمه توجیهی طرح، بر حمایت از شاغلان فقیر تأکید شده اما راهکار مشخصی ارائه نشده است، بنابراین در صورت اعمال اصلاحات و برطرف کردن ایرادهای قانونی، کلیات این طرح مورد تأیید مرکز پژوهش ها خواهد بود.
تنگدستی شاغلان
همانطور که گزارش بازوی پژوهشی مجلس می گوید، داشتن شغل لزوما به رفاه نمی انجامد و60درصد خانوارهایی که در سال 97 سرپرست آنها شاغل و یا جویای کار بوده است، فقیر هستند. این گزاره در پژوهش دیگری که داوود سوری برمبنای هزینه درآمد خانوارهای شهری در موسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی انجام داده هم مشاهده می شود. مطالعه او نیز نشان می دهد که 53درصد از خانوارهای فقیر، دارای سرپرست شاغل هستند و اگر بیش از نیمی از خانوارهای فقیر درآمد دارند، اما اشتغال ناقص و درآمد کم آنها را به خانوارهای فقیر تبدیل کرده است.
اگر بازه زمانی گزارش مرکز پژوهش ها ناظر بر سال 97 بوده است، پژوهش سوری بر فاصله زمانی سال های 84 تا 94 متمرکز است و نشان می دهد چهره فقر و فقرا در ایران در طول این یک دهه عوض شده است. طبق این پژوهش، سال ٨4 خانوار شهری به طور متوسط ٢٧ سال سن داشت و سرپرست خانوار 46سال. خانوار شهری در سال ٨4، 4,٢ نفر بود و هر نان آور خرج ٢.٢ نفر را تأمین می کرد. در سال ٩4 سن خانوار به ٣٢ سال رسید، متوسط سن سرپرست خانوار 5٠ ساله شد و هر خانواده از 6.٣ نفر تشکیل شد. هر نان آور در سال ٩4 توانست خرج ١.٩ نفر را بدهد. درآمد واقعی و هزینه سرانه خانوارها هم کم شده است. هر نان آور در سال ٨4، ١٠ میلیون و٨٠٠ هزار تومان درآمد واقعی داشت و متوسط هزینه سرانه واقعی یعنی خرج یک نفر در سال 5 میلیون و5٠٠ هزار تومان بود. در سال ٩4 هر نان آور به قیمت های ثابت همان سال ٨ میلیون و٨٠٠ هزار تومان درآمد دارد و متوسط هزینه سرانه واقعی به 4 میلیون و١٠٠ هزار تومان رسید.
همه این آمارها یعنی اقتصاد ایران در طول سال های گذشته شتابان به سمت فقر حرکت کرده است و فقر دامن شاغلان را هم گرفته است. اگر تا چندی پیش، عمده فقرا آنهایی بودند که بازار کار جایی برای شان نداشت، حالا شاغلان هم به دسته فقرا پیوسته اند و این شاید مهمترین خصیصه ای است که در طول سال های اخیر، چهره فقر در ایران را عوض کرده است.
ارتباط با نویسنده : [email protected]


نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield

ساير مطالب

صنعت خودرو احیا می‌شود؟

عملکرد 100 درصدی بودجه عمرانی؟

اختیار مدیریت شهری زیرتیغ

فهم توسعه و کاهش فقر (از منظر نوبلیست‌های سال 2019)

شکست مهندسی از سوداگری پس‌ از 46 سال

کدام کشورها بهترین سیستم بازنشستگی را دارند؟

بازدهی منفی در دو بازار

سهم بیکاران فارغ التحصیل از کل بیکاران افزایش یافت

چائبول‌ها در کره جنوبی

مرگ بیمه های زندگی در صورت تصویب مالیات بر ارزش افزوده

نسخه جمعیتی برای درمان تهران

تجارت در خشکسالی یا ترسالی اعتباری

اینترنت اشیاء Internet of Things

حقوق مالکیت و جایگاه ایران در آن

آمایش سرزمین

بررسی وضعیت درآمدهای مالیاتی دولت در ایران و جهان

ارزشمندترین برندهای سال 2019

بررسی نقاط قوت و ضعف ساختار اقتصاد ایران

آخرین تحولات صنعت بازی‌های رایانه‌ای

بررسی روند دیپلماسی اقتصادی در جهان

لزوم بازتعریف نقش نفت در اقتصاد

حذف صوری نفت از بودجه؟

رشد 20 درصدی سرمایه‌گذاری مدت‌دار در بانک‌ها

کاهش واردات 10میلیارد دلاری چگونه محقق می‌شود؟

متهم اصلی افزایش نقدینگی معرفی شد

افول رقابت‌پذیری در اقتصاد ایران

نزول ایران در رقابت‌پذیری جهانی

استفاده از نقدینگی جامعه برای اجرای پروژه‌های نفتی

تاثیر ورود جریان نقدینگی بر رشد شاخص کل

تشکیک مرکز پژوهش های مجلس در آمار یارانه پنهان

20 درصد؛ کسری بودجه آموزش و پرورش

رتبه تهران در رنکینگ جهانی «مدت زمان خانه‌دار شدن»

معافیت اقتصاد از پیشرفت

یارانه پنهان در اقتصاد ایران چقدر است؟/ جزئیات 1300هزار میلیارد تومان یارانه در سال‌98

مافیای اماراتی، هندی و پاکستانی در ایران

آموزش درآمدزایی در 100 روز

وکلا هم مثل پزشکان مالیات نمی‌دهند؟

پیش‌نگر اصلی نرخ تورم

علت تلاطم در بازار شکر

کدام استان‌ها رکورددار چک برگشتی هستند؟

بازار مکاره کاشت دندان از 2 تا 58 میلیون تومان!

سنگین ترین رکود مسکن تهران در 10 سال اخیر

جمعیت ایران در مسیر پیری

شوک ارزی، فرصت است نه تهدید

روند صعودی تورم در آستانه توقف

اروپا می‌خواهد نفت نخرد اما ایران را بدهکار کند

سیاست نرخ بهره منفی چگونه کار می‌کند؟

محصول استراتژیک در برزخ قیمت گذاری

نرخ مالیات بر عایدی سرمایه در کشورهای دیگر

دولت برمبنای چه داده‌هایی باید پردرآمدها را شناسایی کند؟