بازار آریا

آخرين مطالب

سدسازی ترکیه : دیپلماسی آب و اثر بخشی توافقات مقالات اقتصادي

سدسازی ترکیه : دیپلماسی آب و اثر بخشی توافقات
  بزرگنمايي:

بازار آریا -

ناظر اقتصاد: از اوایل دهه 1980 میلادی، پروژه سدسازی ترکیه با هدف مهار رودخانه‏‌های دجله و فرات (رودخانه‏‌هایی که خود از کوهستان‏‌های ارمنستان سرچشمه می‌‏گیرد) آغاز شد تا آب این رودخانه‏‌ها به سمت سوریه و عراق حرکت کند.
در آن زمان، قدرت‌های وقت یعنی صدام حسین و حافظ اسد که دارای قدرت بسیاری بودند، شدیدا به دولت ترکیه هشدار دادند که ما چنین کاری را بر نمی‌‏تابیم. اما دولت ترکیه از ضعف دولت مرکزی عراق و از سوی دیگر از ضعف دولت مرکزی سوریه و جریان‌‏های تروریستی که در سوریه اتفاق افتاد، استفاده نمود و با گرفتن وام‏‌های بزرگ جهانی، توانست 22 سد بر روی رودخانه‌‏های دجله و فرات بزند.
یکی از سد‏ها با نام «آتاتورک» بزرگترین سد جهان است، که گنجایش 48 میلیارد متر مکعب دارد که بر روی رودخانه فرات ساخته شد. ظرفیت این صد به تنهایی از کل 1000 سد احداثی در ایران با میزان ظرفیت تنظیمی 47.6 میلیارد متر مکعب، بیشتر است. در مجموع سد آتاتورک بعلاوه دیگر پروژه‌های سدسازی ترکیه بر روی فرات، می‏تواند 100 میلیارد متر مکعب آب را مهار کند، از سوی دیگر سدهای ترکیه بر روی رودخانه دجله می‌‏تواند تا 24 میلیارد مترمکعب آب را مهار کند. اگر در نهایت این سد آخر ترکیه یعنی ایلیسو در منطقه حسن کیف، که 10.4 میلیارد متر مکعب گنجایش دارد، کامل گردد، بحران بیشتر می‌‏شود.

تصویر سد آتاتورک به عبارتی دیگر، اگر هم اکنون 100 درصد آب فرات مهار شده و 60 درصد آب دجله مهار شده و وارد سرزمین سوریه و عراق نمی‌‏شود. بعد از ساخت سد ایلیسو این رقم به 100 درصد می‏‌رسد. در نتیجه بحران به شکل بسیار خطرناک‌تری ادامه خواهد یافت بطوری‌که بنا به بررسی صورت پذیرفته بیش از 5/2 میلیارد هکتار در سوریه و بیش از 5 میلیارد هکتار در عراق را از دست رفته و در نتیجه باعث خشک سالی و بیکاری، فقر، حاشیه نشینی بسیاری کشاوزان گردیده است.
علاوه بر این تعداد چشمه‏‌های گرد و خاک از تعداد 6 مورد در سال 1367 اکنون به تعداد بیش از 290 مورد در خاک ایران، عراق و سوریه افزایش یافته که حدود 80 درصد این فجایع، بر اثر سد سازی‏‌های بی رویه ترکیه است(ترکمانی، 1390)
اما تاثیر سدسازی ‏ترکیه و ارتباط آن با پدیده گرد و غبار در ایران موجب شکنندگی اکوسیستم ایران شده است زیرا بخش اعظم ایران از مناطق خشک و نیمه خشک تشکیل می‏‌شود، یکی از ویژگی‏‌های این مناطق خشک و نیمه خشک اکوسیستم‏‌های بسیار شکننده آنهاست زیرا این مناطق دارای کمبود آب هستند، در واقع، فشارهای ناشی از سدسازی ‏ترکیه، این شکنندگی را بیشتر می‏‌کند.
این اتفاقی است که ما در طبیعت با چشمان خود می‏‌توانیم ببینیم. درست است که عاملی همانند تغییر اقلیم و گرم شدن کره زمین در این میان بی تاثیر نیست، اما در واقع نقش عوامل انسانی در ایجاد گرد و غبار و بیابان زایی بسیار مهم‏‌تر هست. به دلیل اهمیت این موضوع روز 27 مرداد را روز جهانی بیابان زایی نام‏گذاری‏ کردند. در واقع، تاثیرات سدسازی ‏و برداشت بی رویه از آب‏ها را نمی‌‏توان نادیده گرفت، زیرا این عوامل موجب افزایش گرد و غبار و بیابان زایی می‏‌گردد.
لذا فارغ از نگاه سیاسی ما می‏‌دانیم، هر کشوری که سدسازی ‏انجام می‌‏دهد، این کار اثرات تخریبی محیط زیستی دارد. ولی وقتی این اثرات تخریبی شامل کشورهای دیگر شود، باعث مهاجرت، مشکلات امنیتی و اجتماعی می‏‌شود. این امر دامن گیر بسیاری کشور‏ها می‌‏گردد. در خصوص میزان تاثیر سدسازی ‏این کشورها در ایجاد گرد و غبار، باید یک کار علمی انجام شود تا سهم هر عامل را در ایجاد گرد و غبار تعیین گردد بطوری‌که اگر پروژه‌‏های سد سازی‌‏های ترکیه همچنان ادامه پیدا کند، مسائل امنیتی و حتی ممکن است جنگ اب، بحران آب در منطقه را به همراه داشته باشد. حال در این زمینه، استانبول و تهران باید به همکاری با یکدیگر از راه دیپلماسی بپردازند، تا از وقوع اثار خطرناک محیط زیستی این پروژه‌‏ها جلوگیری نمایند(محمدپور، 1394)
اهدف اساسی و اصلی سدسازی ‏ترکیه بر روی دجله و فرات عبارت است از:
تأمین آب برای آبیاری 1.7 میلیون هکتار زمین تولید سالی 27 میلیارد کیلوات ساعت برق آبی افزایش درآمد سرانه در منطقه به میزان 209 درصد می‌‏باشد آثار مهار آب و سدسازی ترکیه
با توجه به کنترل ترکیه برسر چشمه‌‏های دو رود خانه مهم دجله و فرات علاوه بر بهره برداری‌‏های ذکر شده این کشور می‏‌تواند به عنوان یکی از ابزارهای مهم سیاسی فشار بر کشورهای همسایه به منظور رعایت ملاحظات سیاسی و امنیتی خود استفاده نماید. در مجموع سیاست‌‏های مهار آب در منطقه تب آلود خاورمیانه دارای آثاری است؛ که می‌‏توان به نکات زیر اشاره نمود:
تغییر الگوهای زیست طبیعی و سدسازی
موضوع بسیار کلیدی این است که وقتی که مسیر دجله و فرات را در بالادست طرحGAP تغییر می‌‏دهید و اکوسیستم را در پایین‌ دست (خشک شدن تالاب‌‏های هورالعظیم و هورالهویزه) با مشکل مواجه می‌کنید، بدین معناست که در واقع اقلیم را تغییر داده اید. بخشی از شرایط خشکی و عدم شکل بارش به واسطه این تغییر اقلیم است که حتی الگوهای طبیعی را نیز در منطقه تغییر می‌دهید.
اضمحلال تمدن بین‌النهرین
بین النهرین با مجموعه تالاب‌‏های هورالعظیم و هورالهویزه -مشترک بین ایران و عراق- یکی از نخستین کانون‏‌های تمدن بشری بوده است که در حال حاضر تبدیل به بزرگترین کانون گرد و غبار در منطقه شده است که تنها خط باریکی آب باقی مانده به این مجموعه آبی سرازیر می‌‏شود.
حوزه نفس گیر سدسازی
ترکیه، سوریه و عراق تنها درگیر حوضه آبریز دجله و فرات نیستند بلکه این ایران است که بیشترین اثرات آن را می‌بیند و دیگر اینکه مساله تنها آب نیست، بلکه نفس کشیدن مردم است و عدم مدیریت مناسب موجب شده تا کشور ما دچار تهدیدی از نوع نفس کشیدن شود.
آب در ازای نفت
اعلام پیام ترکیه بصورت رسمی به کشورهای نفت خیز در اجلاس آب سال 2014 استانبول توسط رجب طیب اردوغان این بود که: شما نفت دارید و ما آب. به این ترتیب این پیام، دوستی را منتقل نمی‌‏کند، زیرا موضوع نفت و آب متفاوتند چرا که آب جریان زندگی است.
از طرفی در مورد مشابه دیگری در رابطه با حقابه ایران از هیرمند بایست گفت که به دادخواست تاریخی – حقوقی ایران از آب رودخانه هیرمند در منطقه سیستان اشاره نمود. این رودخانه در گذشته در هر دو کشور افغانستان و ایران جاری بوده ‌است. جدایی هرات از خاک ایران در سال 1857 میلادی به موجب معاهده پاریس و امتناع گسترده حاکمیت افغانستان از جاری ساختن رود هیرمند در خاک ایران، مسئله حقآبه رودخانه هیرمند را به یکی از مسائل مهم سیاسی، اجتماعی و زیست‌ محیطی دو کشور مبدل ساخت.
علی‌رغم انعقاد قرارداد حقآبه هیرمند، از اواخر دهه 1370 و هم‌زمان با کاهش نزولات جوی و حاکم شدن شرایط خشکسالی بر سیستان، میزان ورودی آب رودخانه هیرمند به دریاچه هامون مرتباً کاهش یافت. انتقال آب هامون جهت استفاده در شهر زاهدان توسط خط لوله و انتقال و ذخیره حجم عظیمی از آب دریاچه هامون به چاه‌های نیمه زابل و همچنین استفاده آب هامون برای کشاورزی از عوامل اصلی خشکی هامون می‌باشد. حاکمیت نداشتن دولتی مقتدر در افغانستان، ساخت سد کجکی بر روی هیرمند، نصب و به‌کارگیری انواع پمپ در مسیر رودخانه هیرمند جهت کشاورزی توسط کشاورزان افغان، خشک شدن دریاچه هامون که هفتمین تالاب بین‌المللی جهان می‌باشد را در پی داشته است.
این مسئله موجب قطع شدن منبع معاش 400 هزار سیستانی، کاهش قابل ملاحظه پرندگان بومی سیستان، رو به انقراض نهادن گاو سیستانی، بروز فقر و ناامنی‌های متعاقب آن به واسطه فعالیت قاچاق مواد مخدر و گروه‌های فعال تروریستی، مهاجرت گسترده سیستانیان به مناطق شمالی کشور و زوال روزافزون صنایع دستی سیستان شده‌است. از طرفی بستن آب به‌روی ایران توسط دولت افغانستان، با وجود یک معاهده بین‌المللی مورد قبول دو طرف، مسئله‌ای مهم است چون حق‌آبه ایران از هیرمند پشت سدسازی های نامتعارف افغانستان مانده است.
بر اساس قرارداد 1351 هیرمند که قراردادی رسمی و مورد قبول دو کشور است، طرف افغان متعهد به تحویل 820 میلیون مترمکعب آب به طرف ایرانی شده است، قراردادی که بدون شک نیازهای سیستان و بلوچستان را پوشش نمی‌دهد چرا که بر اساس اسناد تاریخی از جمله گزارش کمیسیون بی‌طرف دلتا در سال 1330، نیاز کشاورزی و شرب منطقه سیستان در ایران بسیار بیش از آنچه نهایتاً به آن حق‌آبه تخصیص داده شده، محاسبه و مطرح گردیده است، با این حال مبنای دو کشور همین میزان 820 میلیون مترمکعب به‌عنوان آبی است که افغانستان می‌بایست به ایران تحویل دهد.
در همین راستا، ایران سالیان سال است که با وجود مشکلات فراوان کم‌آبی، طرح‌هایی را برای مدیریت آب و خاک در منطقه سیستان جهت تأمین آب شرب و کشاورزی به‌منظور سازگاری با میزان آب 820 میلیون مترمکعب به‌اجرا گذاشته و در این راستا موفقیت‌های خوبی نیز در شرایط سخت طبیعی سیستان داشته است، از جمله تضمین تأمین آب شرب مردمان منطقه و افزایش بهره‌وری کشاورزی که با اجرای بسته مدیریتی – فنی چاه‌نیمه‌ها و طرح انسجام‌بخشی اراضی کشاورزی در حال انجام است. طبق اعلام نماینده مردم سیستان در مجلس شورای اسلامی و همچنین وزیر نیرو، در سال آبی 97-96، افغانستان تاکنون به تعهدات خود برای تأمین حق‌آبه ایران مندرج در معاهده 1351 آب هیرمند عمل نکرده است.
این درحالیست که به‌استناد تصاویر ماهواره‌ای، مخزن سد کجکی در بالادست رودخانه مرزی هیرمند چندین سال است که کاملاً پرآب بوده و دولت افغانستان بدون توجه به تعهدات ملی و بین المللی خود در قبال مردم پایین‌دست در ولایت نیمروز افغانستان و منطقه سیستان ایران و نیز محیط زیست تالاب‌های بین المللی و مشترک هامون، در پی افزایش حجم آن نیز هستند(کاله‌چی، 1390)
واقعیت پنهان دیگر این معاهده این است که سهم آب ایران مندرج در این معاهده فقط به‌منظور شرب و کشاورزی تخصیص داده شده است (اگرچه این میزان کمتر از میزان برآوردشده در کمیسیون بی‌طرف دلتا است، لیکن مبنای مذاکره دو طرف همین مقدار است) و هیچ ارتباطی به نیاز زیست‌محیطی تالاب‌های بین المللی و مشترک هامون ندارد، در واقع در معاهده 1351 هیرمند هیچ اشاره‌ای به حق‌آبه زیست‌محیطی وجود ندارد و 820 میلیون مترمکعبی که در معاهده مزبور دیده شده تنها مربوط به مصارف شرب و کشاورزی ایران است، زیرا که اولاً به‌علت شرایط آن زمان و احتمالاً اینکه موضوعات زیست‌محیطی هنوز مورد توجه واقع نشده بود، حق‌آبه تالاب بین المللی و مشترک هامون از محل این رودخانه در معاهده در نظر گرفته نشده است.
ثانیاً نیاز زیست‌محیطی تالاب بین المللی و مشترک هامون، موضوعی مشترک فی‌مابین ایران و افغانستان بوده که می‌بایست دو کشور برای سیراب نمودن آن تلاش کنند، همچنین و مهم‌تر از همه، سیراب نمودن تالاب‌های بین المللی هامون تنها از محل رودخانه هیرمند نبوده و علاوه بر آن از محل آبهای رودخانه‌های خاش، هاروت و فراه نیز سیراب می‌شود(سالنامه آماری کشوری، 1379).


بنابراین، تأمین نیاز زیست‌محیطی تالاب‌های هامون موضوعی جدا از قرارداد 1351 آب هیرمند، که منحصر به مصارف شرب و کشاورزی ایران است، بوده و نیاز به یک اقدام مشترک و بین المللی و وظیفه‌شناسی هر دو کشور و جامعه بین المللی دارد.
با وجود اقدامات ایران که در جهت سازگاری با شرایط و مدیریت بهینه آب و خاک صورت گرفته و نیز سعی و تلاشش برای حفظ تالاب‌های بین المللی و مشترک هامون از جمله ثبت بین المللی تالاب هامون در کنوانسیون رامسر و نیز ثبت آن به‌عنوان ذخیره‌گاه زیست کره در یونسکو، متأسفانه طرف افغانستانی نه‌تنها هیچ گامی را در جهت مدیریت پایدار آب و خاک و حفاظت از تالاب‌های هامون، که سرمایه مشترک مردمان دو سوی مرز است، برنداشته که حتی بدون در نظر گرفتن تبعات زیست‌محیطی و انسانی در ولایت نیمروز افغانستان و منطقه سیستان ایران اقدام به توسعه غیرمنطقی و سدسازی نموده است.
در همین راستا، اخیراً دولت افغانستان به‌روی رودخانه فراه که یکی از سیراب کننده‌های اصلی تالاب‌های هامون است به‌کمک یکی شرکت ایتالیایی سدی را در دست مطالعه و احداث دارند؛ علاوه بر این، طرحی را با کمک یک شرکت ترکی آمریکایی جهت افزایش حجم سد کجکی که یکی از اصلی‌ترین ذخیره کننده‌های آب در حوضه آبریز هیرمند است در دست اقدام دارد.
بدتر از همه اینکه، هنوز موضوع کشت خشخاش در افغانستان که از معضلات بین المللی بوده و ایران زیان‌های جانی و مالی بسیاری را متقبل می‌شود، حل نشده و در این خصوص سازمان ملل در گزارشی از افزایش 45درصدی کشت خشخاش خبر می‌دهد. این مسائل نه‌تنها باعث کاهش آورد رودخانه‌ها به‌سمت تالاب هامون می‌گردد، بلکه منجر به آلودگی آب و افزایش حجم ریزگردها در پایین‌دست حوضه در ولایات نیمروز و فراه در افغانستان و همچنین منطقه سیستان ایران شده است.
بستن آب به‌روی ایران با وجود یک معاهده بین المللی مورد قبول دو طرف، مسئله‌ای مهم است که باید دولت بیش از پیش نسبت به آن حساسیت نشان داده و تنها به ارسال نامه اعتراضی بسنده نکند، چرا که آینده زندگی در سیستان ایران به ارسال حق‌آبه حداقلی مندرج در معاهده 1351 هیرمند وابسته است.
بارندگی در شمال استان در سال 97 زیر 10 میلی‌متر بوده، بنابراین بدترین سال آبی در طول تمام سال‌های گذشته را در منطقه سیستان تجربه کردیم که این شرایط بی‌سابقه بوده است.”نگرانی‌ها از وضعیت سیستان جدی است” شرایط ویژه کم‌آبی و خشکسالی امسال که در نیم قرن اخیر بی‌سابقه بوده و همچنین رویه مصرف آب در کشور که با هیچ منطقی نمی‌توان مصرف بی‌رویه و غیربهینه آب در بخش‌های شرب، کشاورزی، صنعت و آبیاری شهری را توجیه کرد، در این بین ایران به نظر می‌‏آید جهت جبران کم آبی نیاز به مشوق‌‏هایی است و به عنوان مثال صادرات کنونی برق به افغانستان در برابر خرید اب موثرتر از پیگیری برخی قراردادهاست.


نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield

ساير مطالب

صنایع پرطرفدار برای سرمایه‌گذاران

برنامه‌ریزی ناموفق

ابهاماتی در مورد توان شغل آفرینی کسب و کارهای کوچک نوپا

کروکی اقتصاد سال 99

میانگین کار مفید کارمندان در کشور چقدر است؟

استیضاح زنگنه، زامبی‌های نفتی و کانال‌های اجاره‌ای

ریشه‌های برنامه‌ریزی توسعه در ایران

دو دید متفاوت در بازار ارز

صیاد فراریان مالیاتی

جولان گزینه‌های کم‌ریسک در بازار سرمایه

آنچه از چین می‌توان آموخت

«جهش» به حمل‌ونقل پاک؛ چگونه؟

تاثیر سازمانی «رانت»

قرارداد وثوق‌الدوله، همسویی منافع ایران و انگلیس

استخدام متخصص آمار از آمریکا

شتاب موج مصرف در دهه 1330

جایگاه ایران در شاخص سهولت انجام کسب و کار 2020

دست‌اندازهای صنایع شیرینی و شکلات

پیشتازی صنعت غذا در جذب پول

روند توسعه استارت ‎آپ‏ ها

آسیب‌شناسی صندوق‌های سرمایه‌گذاری

بازی برد - برد سوخت

حفظ تمرکز بر مشتری و توازن در برنامه‌ریزی استراتژیک

دیوان‌سالاری و برنامه‌ریزی اقتصادی

ابتهاج و آغاز برنامه‌ریزی اقتصادی در ایران

توسعه محلی و منطقه‌ای

عقب‌ماندگی در توسعه گیاهان دارویی

سرمقاله اعتماد/ امنیت برای رفاه

دو چالش صاحبان صنعت غذا

رنج تولید و زنجیره چالش‌ها

رتبه ایران در شاخص رقابت پذیری سفر و گردشگری 2019

با چند سال پس‌انداز خانه‌دار می‌شوید؟

بازار خودرو در دست انداز قیمت

سیگنال‌های مثبت بازار پایه به اقتصاد

تحول ساختارها

وابستگی به نفت و گاز

مالیات سود سپرده‌های بانکی با اقتصاد ایران چه خواهد کرد؟

پیش بینی وضعیت بازار مسکن تا پایان امسال

18 میلیون خانوار؛ دریافت کنندگان کمک معیشتی

چرا مسکن پناهگاه شد؟

مذاکرات مالی در مجلس اول

سیر سیاست‌های صنعتی در دوره قاجار

اقتصاد ضعیف در ورزش

پیشتازان جذب سرمایه خارجی در صنعت غذا

وضعیت مالی پروژه‌های عمرانی تکان می‌خورد

چرا قیمت در بازار بی‌مشتری بالا می‌رود؟

خوب یا بد اخذ مالیات از سود سپرده‌ها

قیمت مسکن در کدام مناطق تهران رشد کمتری داشت؟

بنگاه‌های نوآور

9مکمل‌ توریستی برای جذب گردشگر